ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 2

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: સંજય

સંસ્કૃત શ્લોક

सञ्जय उवाच ।
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sañjaya uvāca .
dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanastadā .
ācāryamupasaṃgamya rājā vacanamabravīt ॥

અર્થ

સંજયે કહ્યું — તે સમયે વ્યૂહરચનામાં ગોઠવાયેલી પાંડવોની સેનાને જોઈને રાજા દુર્યોધન આચાર્ય દ્રોણ પાસે જઈને આ વચન બોલ્યો.

શબ્દાર્થ

  • दृष्ट्वा – જોઈને
  • तु – પરંતુ, ત્યારે
  • पाण्डवानीकम् – પાંડવોની સેનાને
  • व्यूढम् – વ્યૂહરૂપે ગોઠવાયેલી
  • दुर्योधनः – દુર્યોધન
  • तदा – ત્યારે
  • आचार्यम् – આચાર્ય (દ્રોણ) પાસે
  • उपसंगम्य – નજીક જઈને
  • राजा – રાજા
  • वचनम् – વચન
  • अब्रवीत् – કહ્યું

અન્વય

सञ्जयः उवाच — तदा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दृष्ट्वा राजा दुर्योधनः आचार्यम् उपसंगम्य वचनम् अब्रवीत् ।

સમજૂતી

ધૃતરાષ્ટ્રના પ્રશ્નનો ઉત્તર સંજય ખૂબ સમજદારીથી આપે છે. રાજાએ પૂછ્યું હતું કે 'મારા પુત્રોએ શું કર્યું', તેથી સંજય સૌથી પહેલાં દુર્યોધનની જ ચેષ્ટા વર્ણવે છે. શ્લોકમાંનો 'તુ' (પરંતુ) શબ્દ સૂચવે છે કે ધૃતરાષ્ટ્રને જે ધર્મજાગૃતિનો ભય હતો તેવું કંઈ થયું નહીં; ઊલટું દુર્યોધન યુદ્ધ માટે વધુ ઉતાવળો દેખાયો.

'વ્યૂઢમ્' શબ્દ બતાવે છે કે પાંડવોની સેના માત્ર ઊભી નહોતી, પણ શિસ્તબદ્ધ વ્યૂહમાં ગોઠવાયેલી હતી. પાંડવો પાસે સાત અક્ષૌહિણી સેના હતી અને કૌરવો પાસે અગિયાર, છતાં પાંડવ-સેનાની વ્યવસ્થા અને દૃઢતા જોઈને દુર્યોધનના મનમાં ભય જન્મ્યો. સંખ્યામાં વધુ હોવા છતાં અધર્મના પક્ષે ઊભેલો માણસ અંદરથી અસ્થિર જ રહે છે.

નોંધવા જેવું છે કે દુર્યોધન સેનાપતિ ભીષ્મ પાસે નહીં, પણ આચાર્ય દ્રોણ પાસે જાય છે. દ્રોણ પાંડવો અને કૌરવો બંનેના ગુરુ હતા અને પાંડવો પ્રત્યે, ખાસ કરીને અર્જુન પ્રત્યે, તેમનો સ્નેહ જાણીતો હતો. દુર્યોધનને ભય હતો કે આ સ્નેહ યુદ્ધમાં તેમની નિષ્ઠાને ઢીલી ન કરી દે, તેથી તે તેમની પાસે જઈને તેમને ઉશ્કેરવા માગે છે.

સંજય તેને 'રાજા' કહે છે — તે સિંહાસન પર તો બેઠો હતો, પરંતુ રાજાને શોભે તેવી ધીરજ તેનામાં નહોતી. તેનું જાતે ચાલીને ગુરુ પાસે જવું તેની કૂટનીતિ અને અંદરની ગભરાટ, બંનેને પ્રગટ કરે છે.

સંદર્ભ

આ સંજયનું પહેલું વચન છે, જે ધૃતરાષ્ટ્રના પ્રથમ પ્રશ્નનો ઉત્તર છે. અહીંથી શ્લોક 11 સુધી દુર્યોધન દ્રોણાચાર્ય સાથે વાત કરે છે; આગલા શ્લોકમાં તે દ્રોણને પાંડવ-સેના અને તેના વ્યૂહરચયિતા ધૃષ્ટદ્યુમ્ન તરફ ધ્યાન દોરે છે.

જીવન-બોધ

બાહ્ય શક્તિ વધુ હોવા છતાં જો અંતઃકરણમાં અધર્મનો ભાર હોય, તો માણસ ભયભીત જ રહે છે. સાચો આત્મવિશ્વાસ સંખ્યા કે સાધનોથી નહીં, ધર્મના માર્ગે ચાલવાથી આવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

વ્યૂહ
યુદ્ધ માટે સેનાની વિશિષ્ટ રચના અથવા ગોઠવણ
આચાર્ય દ્રોણ
કૌરવો અને પાંડવોના શસ્ત્રગુરુ, ભરદ્વાજ ઋષિના પુત્ર
દુર્યોધન
ધૃતરાષ્ટ્રનો જ્યેષ્ઠ પુત્ર, કૌરવ પક્ષનો આગેવાન
અક્ષૌહિણી
પ્રાચીન સેનાનું મોટું એકમ, જેમાં રથ, હાથી, ઘોડા અને પાયદળ હોય

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક