શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 42

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

saṅkaro narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca .
patanti pitaro hyeṣāṃ luptapiṇḍodakakriyāḥ ॥

અર્થ

આ વર્ણસંકર કુળનો નાશ કરનારાઓને અને પોતે કુળને પણ નરકમાં લઈ જાય છે; કારણ કે પિંડ અને જળતર્પણની ક્રિયા લુપ્ત થઈ જવાથી તેમના પિતૃઓ પણ નીચે પડી જાય છે.

શબ્દાર્થ

सङ्करः – વર્ણસંકર, સામાજિક અવ્યવસ્થા
नरकाय – નરક માટે
एव – જ
कुलघ्नानाम् – કુળનો નાશ કરનારાઓના
कुलस्य – કુળના
च – અને
पतन्ति – પડી જાય છે
पितरः – પિતૃઓ, પૂર્વજો
हि – કારણ કે
एषाम् – આમના
लुप्तपिण्डोदकक्रियाः – જેમની પિંડ અને જળતર્પણની ક્રિયા લુપ્ત થઈ હોય

અન્વય

सङ्करः कुलघ्नानां कुलस्य च नरकाय एव (भवति); हि लुप्तपिण्डोदकक्रियाः एषां पितरः पतन्ति ।

સમજૂતી

અર્જુન હવે કુળનાશના પરિણામને આ લોકથી આગળ, પરલોક સુધી લઈ જાય છે. તેમના મતે સામાજિક અવ્યવસ્થા (સંકર) માત્ર કુળનો નાશ કરનારાઓને જ નહીં, પણ આખા કુળને નરક તરફ લઈ જાય છે.

આ સમજવા માટે વૈદિક પરંપરાની 'પિતૃઋણ'ની વિભાવના જાણવી જરૂરી છે. મનાય છે કે માણસ પર ત્રણ ઋણ હોય છે — દેવઋણ, ઋષિઋણ અને પિતૃઋણ. પિતૃઋણ ચૂકવવા માટે વંશજો શ્રાદ્ધમાં પિતૃઓને 'પિંડ' (અન્નનો ગોળો) અને 'ઉદક' (જળતર્પણ) અર્પણ કરે છે. આ શ્રદ્ધા, કૃતજ્ઞતા અને પેઢીઓ વચ્ચેના સંબંધની અભિવ્યક્તિ છે. માન્યતા છે કે તેનાથી પિતૃઓને તૃપ્તિ મળે છે.

અર્જુનની દલીલ છે કે જ્યારે કુળ નષ્ટ થઈ જશે અને પરંપરા તૂટી જશે, ત્યારે આ ક્રિયાઓ કરનાર કોઈ નહીં રહે, અથવા કરનારા તેનું મહત્ત્વ નહીં સમજે. ત્યારે પિતૃઓ પણ પોતાની તૃપ્તિથી વંચિત થઈને 'પડી' જશે. આમ કુળનાશની અસર પાછલી પેઢીઓ સુધી પહોંચે છે.

આ શ્લોકનો એક વ્યાપક ભાવ પણ છે — આપણું અસ્તિત્વ એકલું નથી; આપણે આપણા પૂર્વજો સાથે જોડાયેલા છીએ અને આવનારી પેઢીઓ પ્રત્યે જવાબદાર છીએ. અર્જુનની ચિંતા આ અતૂટ શૃંખલા તૂટવાની છે. પરંતુ શ્રીકૃષ્ણ આગળ બતાવશે કે ધર્મની રક્ષા જ પિતૃઓ અને વંશજો બંને પ્રત્યેનું સૌથી મોટું કર્તવ્ય છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં વર્ણસંકર ઉત્પન્ન થવાની વાત કરી હતી; અહીં તેની પરલોક પરની અસર બતાવી છે. આગલા શ્લોકમાં અર્જુન આ દોષોનો સાર આપે છે — જાતિધર્મ અને કુળધર્મનો ઉચ્છેદ.

જીવન-બોધ

આપણે આપણા પૂર્વજોની પરંપરા અને આવનારી પેઢીઓના ભવિષ્ય વચ્ચેની કડી છીએ. પૂર્વજો પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા અને ભાવિ પેઢી પ્રત્યે જવાબદારી — બંને જીવનને સાર્થક બનાવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

પિંડ: શ્રાદ્ધમાં પિતૃઓને અર્પણ કરાતો અન્નનો ગોળો
ઉદકક્રિયા: પિતૃઓને જળતર્પણ
પિતૃ: દિવંગત પૂર્વજો
કુલઘ્ન: કુળનો નાશ કરનાર