ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 15

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: સંજય

સંસ્કૃત શ્લોક

पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanañjayaḥ .
pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ ॥

અર્થ

હૃષીકેશ (ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ)એ પાંચજન્ય નામનો શંખ વગાડ્યો, ધનંજય (અર્જુન)એ દેવદત્ત, અને ભયંકર કર્મ કરનારા વૃકોદર ભીમે પૌંડ્ર નામનો મહાશંખ વગાડ્યો.

શબ્દાર્થ

  • पाञ्चजन्यम् – પાંચજન્ય નામનો શંખ
  • हृषीकेशः – ઇન્દ્રિયોના સ્વામી શ્રીકૃષ્ણ
  • देवदत्तम् – દેવદત્ત નામનો શંખ
  • धनञ्जयः – ધન જીતનાર અર્જુન
  • पौण्ड्रम् – પૌંડ્ર નામનો
  • दध्मौ – વગાડ્યો
  • महाशङ्खम् – મહાન શંખ
  • भीमकर्मा – ભયંકર પરાક્રમવાળા
  • वृकोदरः – વરુ જેવા ઉદરવાળા ભીમ

અન્વય

हृषीकेशः पाञ्चजन्यम्, धनञ्जयः देवदत्तम्, भीमकर्मा वृकोदरः पौण्ड्रं महाशङ्खं दध्मौ ।

સમજૂતી

અહીંથી પાંડવ પક્ષના દરેક મુખ્ય યોદ્ધાના શંખનું નામ આપવામાં આવે છે, અને સાથે તેમનાં વિશેષ નામો પણ, જે તેમના ગુણોને પ્રગટ કરે છે.

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને અહીં 'હૃષીકેશ' કહ્યા છે — 'હૃષીક' એટલે ઇન્દ્રિયો અને 'ઈશ' એટલે સ્વામી. તેઓ સૌની ઇન્દ્રિયો અને અંતઃકરણના નિયંતા છે. આ નામ ગીતામાં વારંવાર આવે છે અને સૂચવે છે કે જે ઇન્દ્રિયોના સ્વામી છે, એ જ અર્જુનના મોહને દૂર કરી શકે. તેમના શંખનું નામ 'પાંચજન્ય' છે. કથા છે કે શ્રીકૃષ્ણે પોતાના ગુરુ સાંદીપનિના પુત્રને પાછો લાવવા માટે સમુદ્રમાં રહેતા પંચજન નામના દૈત્યનો વધ કર્યો હતો; તેના શરીરમાંથી મળેલો શંખ પાંચજન્ય કહેવાયો.

અર્જુનને 'ધનંજય' કહ્યા છે — યુધિષ્ઠિરના રાજસૂય યજ્ઞ વખતે તેમણે અનેક રાજાઓને જીતીને અપાર ધન એકઠું કર્યું હતું, તેથી આ નામ પડ્યું. તેમનો શંખ 'દેવદત્ત' છે, એટલે કે દેવોએ આપેલો; દૈત્યો પરના વિજય વખતે ઇન્દ્રે તે તેમને આપ્યો હતો.

ભીમને 'ભીમકર્મા' (ભયંકર કર્મ કરનારા) અને 'વૃકોદર' (વરુ જેવા ઉદરવાળા) કહ્યા છે. તેમની ભૂખ અને શક્તિ બંને અસાધારણ હતી; તેમના ઉદરમાં 'વૃક' નામનો અગ્નિ મનાતો, જે કંઈ પણ પચાવી નાખતો. તેમનો મહાશંખ 'પૌંડ્ર' પોતાના ગંભીર ધ્વનિ માટે પ્રસિદ્ધ હતો.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુને દિવ્ય શંખો વગાડ્યાનો સામાન્ય ઉલ્લેખ હતો; અહીં તે શંખોનાં નામ અને ભીમના શંખનું વર્ણન છે. આગલા શ્લોકમાં યુધિષ્ઠિર, નકુળ અને સહદેવના શંખોનો ઉલ્લેખ છે.

જીવન-બોધ

આપણાં નામ અને ઓળખ આપણાં કર્મોથી બને છે — ધનંજય, ભીમકર્મા જેવાં નામ પરાક્રમથી મળ્યાં. અને જે પોતાની ઇન્દ્રિયોનો સ્વામી બને, એ જ બીજાનો સાચો માર્ગદર્શક બની શકે.

મુખ્ય શબ્દો

હૃષીકેશ
ઇન્દ્રિયોના સ્વામી — શ્રીકૃષ્ણ
પાંચજન્ય
શ્રીકૃષ્ણનો શંખ, પંચજન દૈત્ય પાસેથી મળેલો
ધનંજય
ધન જીતનાર — અર્જુન
દેવદત્ત
અર્જુનનો શંખ, દેવોએ આપેલો
વૃકોદર
વરુ જેવા ઉદરવાળા — ભીમ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક