શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 14

સંસ્કૃત શ્લોક

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tataḥ śvetairhayairyukte mahati syandane sthitau .
mādhavaḥ pāṇḍavaścaiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ ॥

અર્થ

ત્યાર પછી સફેદ ઘોડા જોડેલા વિશાળ રથમાં બેઠેલા માધવ (ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ) અને પાંડુપુત્ર અર્જુને પણ પોતાના દિવ્ય શંખો વગાડ્યા.

શબ્દાર્થ

ततः – ત્યાર પછી
श्वेतैः – સફેદ
हयैः – ઘોડાઓથી
युक्ते – જોડેલા
महति – વિશાળ
स्यन्दने – રથમાં
स्थितौ – બેઠેલા (બંને)
माधवः – માધવ, લક્ષ્મીપતિ શ્રીકૃષ્ણ
पाण्डवः – પાંડુપુત્ર અર્જુન
च एव – અને પણ
दिव्यौ – દિવ્ય, અલૌકિક (બે)
शङ्खौ – શંખોને
प्रदध्मतुः – જોરથી વગાડ્યા

અન્વય

ततः श्वेतैः हयैः युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ माधवः पाण्डवः च एव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ।

સમજૂતી

હવે સંજયનું ધ્યાન પાંડવ પક્ષ તરફ જાય છે, અને અહીં વર્ણનનો સૂર જ બદલાઈ જાય છે. કૌરવ પક્ષ માટે માત્ર 'તુમુલ શબ્દ' કહ્યો હતો, જ્યારે અહીં રથ, ઘોડા અને શંખ — બધાની દિવ્યતાનું વર્ણન છે. પાંડવ પક્ષનો ઉત્તર પણ સૌથી પહેલાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુનથી શરૂ થાય છે, જે ધર્મ અને ભગવાનની ઉપસ્થિતિનો સંકેત છે.

આ 'મહાન સ્યંદન' એટલે કે વિશાળ રથ સાધારણ રથ નહોતો. ખાંડવવન-દાહ વખતે અગ્નિદેવે અર્જુનને આ રથ, ગાંડીવ ધનુષ્ય અને અક્ષય ભાથા આપ્યાં હતાં. તેની ધજા પર હનુમાનજી બિરાજમાન હતા, તેથી અર્જુન 'કપિધ્વજ' કહેવાય છે. તેને ખેંચનારા સફેદ ઘોડા ગંધર્વો પાસેથી મળેલા મનાય છે. સફેદ રંગ શુદ્ધતા અને સત્ત્વગુણનું પ્રતીક છે.

'માધવ' નામ વિશેષ અર્થસભર છે. 'મા' એટલે લક્ષ્મી અને 'ધવ' એટલે પતિ — અર્થાત્ લક્ષ્મીપતિ. જે પક્ષે સ્વયં લક્ષ્મીપતિ હોય, ત્યાં વિજય અને ઐશ્વર્ય નિશ્ચિત છે. એક અર્થ એવો પણ છે કે મધુ વંશમાં જન્મ્યા હોવાથી તેઓ માધવ કહેવાયા.

'સ્થિતૌ' — બંને એક જ રથ પર બેઠા છે. ભગવાન અને ભક્ત, સારથિ અને યોદ્ધો, ગુરુ અને શિષ્ય — નર અને નારાયણનો આ સાથ જ પાંડવોની સાચી શક્તિ છે. ભગવાને પોતે શસ્ત્ર ન ઉપાડવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી, પરંતુ સારથિ બનીને તેઓ અર્જુનના જીવનરથની લગામ સંભાળી રહ્યા છે.

સંદર્ભ

કૌરવ-સેનાના શંખનાદ અને વાદ્યઘોષ (શ્લોક 12-13)ના ઉત્તરમાં અહીં પાંડવ પક્ષનો શંખનાદ શરૂ થાય છે. આગલા શ્લોકમાં શ્રીકૃષ્ણ, અર્જુન અને ભીમના શંખોનાં નામ આપ્યાં છે.

જીવન-બોધ

જ્યારે જીવનરથની લગામ ભગવાનના હાથમાં સોંપી દેવાય, ત્યારે તેના દરેક કર્મમાં દિવ્યતા આવી જાય છે. પોતાના કાર્યને શુદ્ધ હેતુ સાથે જોડવું એ જ તેને સાધારણમાંથી અસાધારણ બનાવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

માધવ: લક્ષ્મીપતિ; મધુ વંશમાં જન્મેલા શ્રીકૃષ્ણ
સ્યંદન: યુદ્ધરથ
કપિધ્વજ: જેમની ધજા પર હનુમાનજી બિરાજે છે — અર્જુન
દિવ્ય શંખ: અલૌકિક શક્તિવાળો શંખ