ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 40

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ .
dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnamadharmo.abhibhavatyuta ॥

અર્થ

કુળનો નાશ થતાં સનાતન કુળધર્મો નષ્ટ થઈ જાય છે, અને ધર્મ નષ્ટ થતાં આખા કુળ પર અધર્મ છવાઈ જાય છે.

શબ્દાર્થ

  • कुलक्षये – કુળનો નાશ થતાં
  • प्रणश्यन्ति – નષ્ટ થઈ જાય છે
  • कुलधर्माः – કુળની ધાર્મિક પરંપરાઓ
  • सनातनाः – સનાતન, પરંપરાથી ચાલી આવતા
  • धर्मे – ધર્મ
  • नष्टे – નષ્ટ થતાં
  • कुलम् – કુળને
  • कृत्स्नम् – સંપૂર્ણ
  • अधर्मः – અધર્મ
  • अभिभवति – દબાવી દે છે, છવાઈ જાય છે
  • उत – પણ, નિશ્ચયપૂર્વક

અન્વય

कुलक्षये सनातनाः कुलधर्माः प्रणश्यन्ति; धर्मे नष्टे उत कृत्स्नं कुलम् अधर्मः अभिभवति ।

સમજૂતી

હવે અર્જુન કુળનાશનાં પરિણામોની એક શૃંખલા રજૂ કરે છે, જે આ શ્લોકથી શરૂ થઈને શ્લોક 44 સુધી ચાલે છે. પહેલી કડી છે — કુળના નાશથી 'કુળધર્મ'નો નાશ.

'કુળધર્મ' એટલે એ ધાર્મિક પરંપરાઓ, સંસ્કારો, આચાર અને કર્તવ્યો જે કોઈ કુળમાં પેઢી દર પેઢી ચાલ્યાં આવે છે — જેમ કે યજ્ઞ, શ્રાદ્ધ, વ્રત, ઉત્સવો, નૈતિક મૂલ્યો અને જીવનપદ્ધતિ. આ પરંપરાઓને જીવંત રાખવાની જવાબદારી કુળના વડીલો પર હોય છે, જે તેમને આગલી પેઢીને સોંપે છે. યુદ્ધમાં જ્યારે કુળના મોટાભાગના પુખ્ત પુરુષો માર્યા જશે, ત્યારે આ પરંપરાઓને આગળ વધારનાર કોઈ બચશે નહીં.

બીજી કડી છે — ધર્મ નષ્ટ થતાં આખા કુળમાં અધર્મ ફેલાઈ જવો. જ્યારે માર્ગદર્શન આપનારા વડીલો રહેતા નથી અને પરંપરાઓ તૂટી જાય છે, ત્યારે સમાજમાં શિસ્ત અને નૈતિકતાનો પાયો નબળો પડે છે. ત્યારે મનમાની અને અવ્યવસ્થા વધવા લાગે છે.

અર્જુનની આ દલીલ સમાજશાસ્ત્રીય દૃષ્ટિએ ઊંડી છે અને સામાન્ય સંજોગોમાં સાચી પણ છે — યુદ્ધ માત્ર વ્યક્તિઓને નહીં, સંસ્કૃતિ અને મૂલ્યોને પણ મારે છે. પરંતુ વિડંબના એ છે કે જે અધર્મ ફેલાવાનો ભય અર્જુનને છે, તે દુર્યોધનના શાસનમાં પહેલેથી ફેલાઈ રહ્યો છે. અધર્મને રોકવા માટે જ આ યુદ્ધ છે. અર્જુન રોગના ઉપચારને જ રોગનું કારણ માની બેઠા છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 38-39 માં અર્જુને કુળનાશના દોષનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો; અહીંથી તેઓ તેનાં ક્રમિક પરિણામો જણાવે છે. આગલા શ્લોકમાં આ શૃંખલાની આગલી કડી — સ્ત્રીઓનું દૂષિત થવું અને વર્ણસંકર — નું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

પરિવાર અને સમાજની સ્વસ્થ પરંપરાઓ પેઢીઓને જોડતી કડી છે; તેમને જાળવવી એ આપણા સૌની જવાબદારી છે. પરંતુ પરંપરાની રક્ષાના નામે અધર્મ સહન કરતા રહેવું યોગ્ય નથી.

મુખ્ય શબ્દો

કુળધર્મ
કુળમાં પરંપરાથી ચાલી આવતા ધાર્મિક આચાર, સંસ્કાર અને કર્તવ્યો
સનાતન
પ્રાચીન કાળથી સતત ચાલ્યું આવતું
અધર્મ
ધર્મનો અભાવ; અયોગ્ય અને અનૈતિક આચરણ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક