શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 31

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśava .
na ca śreyo.anupaśyāmi hatvā svajanamāhave ॥

અર્થ

હે કેશવ! હું વિપરીત લક્ષણો (અપશુકનો) પણ જોઉં છું, અને યુદ્ધમાં પોતાના જ સ્વજનોને મારીને મને કોઈ કલ્યાણ પણ દેખાતું નથી.

શબ્દાર્થ

निमित्तानि – લક્ષણો, શુકન
च – અને
पश्यामि – જોઉં છું
विपरीतानि – વિપરીત, અશુભ
केशव – હે કેશવ (શ્રીકૃષ્ણ)
न – નહીં
श्रेयः – કલ્યાણ, ભલું
अनुपश्यामि – જોઉં છું, અનુમાન કરું છું
हत्वा – મારીને
स्वजनम् – પોતાના લોકોને
आहवे – યુદ્ધમાં

અન્વય

केशव, विपरीतानि निमित्तानि च पश्यामि; आहवे स्वजनं हत्वा श्रेयः च न अनुपश्यामि ।

સમજૂતી

શરીર અને મનની વ્યાકુળતા પછી અર્જુન હવે બાહ્ય સંકેતો અને ભવિષ્યના પરિણામ તરફ જુએ છે. 'નિમિત્તાનિ વિપરીતાનિ' — વિપરીત લક્ષણો — એટલે અપશુકન. મહાભારતમાં યુદ્ધ પહેલાંના અનેક અપશુકનોનું વર્ણન છે — આકાશમાં ઉલ્કાપાત, પશુ-પક્ષીઓનું અસામાન્ય વર્તન, સૂર્ય-ચંદ્રનું ઝાંખું પડવું. વ્યાસજીએ પણ ધૃતરાષ્ટ્રને આ જ સંકેતો વિશે ચેતવ્યા હતા.

પરંતુ આ વાક્યનો બીજો અર્થ પણ છે. 'નિમિત્ત'નો અર્થ 'કારણ' કે 'હેતુ' પણ થાય. ત્યારે અર્થ થશે — 'હું આ યુદ્ધના હેતુઓને ઊલટા જોઉં છું.' અર્જુનને લાગે છે કે જે રાજ્ય અને સુખ માટે યુદ્ધ લડાય છે, તે સ્વજનોના મૃત્યુથી દુઃખમાં બદલાઈ જશે. હેતુ અને પરિણામ વિપરીત થઈ જશે.

'ન ચ શ્રેયોઽનુપશ્યામિ' — મને કોઈ કલ્યાણ દેખાતું નથી — આ વાક્ય ખૂબ મહત્ત્વનું છે. 'શ્રેય' ગીતાનો એક મુખ્ય શબ્દ છે, જેનો અર્થ છે સાચું, સ્થાયી કલ્યાણ, જ્યારે 'પ્રેય' એટલે તાત્કાલિક સુખ. અર્જુન શ્રેયની વાત તો કરે છે, પરંતુ તેમની દૃષ્ટિ હજી મોહથી ઢંકાયેલી છે. તેઓ સ્વજનોના જીવનને જ શ્રેય માને છે, જ્યારે સાચું શ્રેય ધર્મપાલનમાં છે. આગળ બીજા અધ્યાયમાં (2.7) અર્જુન પોતે શ્રીકૃષ્ણને પૂછશે — 'જે મારા માટે નિશ્ચિતપણે શ્રેય હોય, તે મને કહો.'

અર્જુન શ્રીકૃષ્ણને 'કેશવ' કહે છે — સુંદર કેશવાળા, અથવા કેશી નામના દૈત્યને મારનાર. જેમણે કેશી જેવા દૈત્યનો નાશ કર્યો, તે જ હવે અર્જુનની અંદરના મોહરૂપી દૈત્યનો નાશ કરશે.

સંદર્ભ

શ્લોક 29-30 માં અર્જુને શારીરિક અને માનસિક વ્યાકુળતાનું વર્ણન કર્યું. અહીં તેઓ અપશુકન અને યુદ્ધના પરિણામની વાત કરે છે. આગલા શ્લોકથી તેઓ વિજય, રાજ્ય અને સુખની નિરર્થકતાની દલીલો આપવા લાગે છે.

જીવન-બોધ

તાત્કાલિક સુખ (પ્રેય) અને સાચા કલ્યાણ (શ્રેય) વચ્ચે ભેદ કરવો એ જીવનની સૌથી મોટી સમજ છે. જ્યારે મન મોહથી ભરેલું હોય, ત્યારે આપણને જે 'શ્રેય' દેખાય છે તે પણ ભ્રમ હોઈ શકે; તેથી સાચા માર્ગદર્શનની જરૂર પડે છે.

મુખ્ય શબ્દો

નિમિત્ત: શુકન, લક્ષણ; અથવા કારણ, હેતુ
શ્રેય: સાચું અને સ્થાયી કલ્યાણ
કેશવ: સુંદર કેશવાળા; કેશી દૈત્યનો વધ કરનાર શ્રીકૃષ્ણ
આહવ: યુદ્ધ, સંગ્રામ