ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 41

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

adharmābhibhavātkṛṣṇa praduṣyanti kulastriyaḥ .
strīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṅkaraḥ ॥

અર્થ

હે કૃષ્ણ! અધર્મ વધી જવાથી કુળની સ્ત્રીઓ અસુરક્ષિત અને પથભ્રષ્ટ થઈ જાય છે, અને હે વાર્ષ્ણેય! સ્ત્રીઓ દૂષિત થતાં વર્ણસંકર (સામાજિક વ્યવસ્થાનું મિશ્રણ અને અવ્યવસ્થા) ઉત્પન્ન થાય છે.

શબ્દાર્થ

  • अधर्माभिभवात् – અધર્મ છવાઈ જવાથી
  • कृष्ण – હે કૃષ્ણ
  • प्रदुष्यन्ति – દૂષિત થઈ જાય છે, પથભ્રષ્ટ થાય છે
  • कुलस्त्रियः – કુળની સ્ત્રીઓ
  • स्त्रीषु – સ્ત્રીઓ
  • दुष्टासु – દૂષિત થતાં
  • वार्ष्णेय – હે વૃષ્ણિવંશી (શ્રીકૃષ્ણ)
  • जायते – ઉત્પન્ન થાય છે
  • वर्णसङ्करः – વર્ણોનું મિશ્રણ, સામાજિક વ્યવસ્થાનો ભંગ

અન્વય

कृष्ण, अधर्माभिभवात् कुलस्त्रियः प्रदुष्यन्ति; वार्ष्णेय, स्त्रीषु दुष्टासु वर्णसङ्करः जायते ।

સમજૂતી

અર્જુન કુળનાશનાં પરિણામોની શૃંખલાને આગળ વધારે છે. અધર્મ ફેલાવાનું આગલું પરિણામ તેઓ એ બતાવે છે કે કુળની સ્ત્રીઓ 'પ્રદુષ્યન્તિ' — દૂષિત કે પથભ્રષ્ટ થઈ જાય છે. આ કથનને એ યુગની સામાજિક પરિસ્થિતિના સંદર્ભમાં સમજવું જરૂરી છે.

યુદ્ધમાં જ્યારે કુળના મોટાભાગના પુરુષો માર્યા જાય છે, ત્યારે પાછળ વિધવાઓ, અનાથ બાળકો અને અસુરક્ષિત પરિવારો રહી જાય છે. રક્ષક અને માર્ગદર્શક ન રહેતાં સ્ત્રીઓ શોષણ અને અત્યાચારનો ભોગ બની શકે, અને સમાજની પારિવારિક મર્યાદાઓ તૂટવા લાગે. અર્જુનનો ભય મુખ્યત્વે આ જ સામાજિક વિઘટનનો છે. તેમનો દોષ સ્ત્રીઓ પર નહીં, પણ એ અધર્મ પર છે જે યુદ્ધ પછી અવ્યવસ્થારૂપે ફેલાય છે.

'વર્ણસંકર' શબ્દનો અર્થ છે વર્ણોનું મિશ્રણ. પ્રાચીન વ્યવસ્થામાં વર્ણનો સંબંધ વ્યક્તિના ગુણ, સ્વભાવ અને કર્તવ્ય સાથે હતો. પરંપરાગત ભાષ્યકારો મુજબ વર્ણસંકરનો ઊંડો અર્થ છે એવી સામાજિક અવ્યવસ્થા જેમાં લોકો પોતાના સ્વભાવ અને કર્તવ્યથી કપાઈ જાય, સંસ્કાર અને શિક્ષણની પરંપરા તૂટી જાય, અને કોઈ પોતાનો સ્વધર્મ જાણે નહીં. ગીતા આગળ (3.24) સ્વયં શ્રીકૃષ્ણના મુખે કહે છે કે જો તેઓ કર્મ ન કરે તો 'સંકર'ના કર્તા બને — અર્થાત્ સંકર મૂળભૂત રીતે કર્તવ્યભ્રંશ અને સામાજિક અરાજકતાનું સૂચક છે.

શ્રીકૃષ્ણને 'વાર્ષ્ણેય' — વૃષ્ણિ વંશમાં જન્મેલા — કહીને અર્જુન જાણે યાદ અપાવે છે કે શ્રીકૃષ્ણ પણ એક કુળના સભ્ય છે અને કુળપરંપરાઓનું મૂલ્ય જાણે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં અર્જુને કહ્યું હતું કે કુળધર્મ નષ્ટ થતાં અધર્મ ફેલાય છે; અહીં તેઓ એ અધર્મનું સામાજિક પરિણામ જણાવે છે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ વર્ણસંકરનું આગળનું પરિણામ — પિતૃઓનું પતન — વર્ણવે છે.

જીવન-બોધ

યુદ્ધ અને હિંસાનો સૌથી ઊંડો ઘા સમાજના સૌથી અસુરક્ષિત લોકો — સ્ત્રીઓ, બાળકો અને વૃદ્ધો — પર પડે છે. સ્વસ્થ સમાજ એ જ છે જ્યાં દરેક વ્યક્તિ સુરક્ષિત હોય અને પોતાના સ્વભાવ મુજબ પોતાનું કર્તવ્ય જાણી શકે.

મુખ્ય શબ્દો

વર્ણસંકર
વર્ણોનું મિશ્રણ; વ્યાપક અર્થમાં કર્તવ્યભ્રંશ અને સામાજિક અવ્યવસ્થા
વાર્ષ્ણેય
વૃષ્ણિ વંશમાં જન્મેલા — શ્રીકૃષ્ણ
કુળસ્ત્રી
કુળની સ્ત્રીઓ, પરિવારની મહિલાઓ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક