ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 27

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: સંજય

સંસ્કૃત શ્લોક

श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।
तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śvaśurānsuhṛdaścaiva senayorubhayorapi .
tānsamīkṣya sa kaunteyaḥ sarvānbandhūnavasthitān ॥

અર્થ

બંને સેનાઓમાં તેણે સસરાઓ અને હિતેચ્છુ મિત્રોને પણ જોયા. તે બધાં સગાંસંબંધીઓને યુદ્ધ માટે ઊભેલાં જોઈને તે કુંતીપુત્ર અર્જુન —

શબ્દાર્થ

  • श्वशुरान् – સસરાઓને
  • सुहृदः – હિતેચ્છુ મિત્રોને
  • च एव – અને પણ
  • सेनयोः – સેનાઓમાં
  • उभयोः – બંને
  • अपि – પણ
  • तान् – તે
  • समीक्ष्य – સારી રીતે જોઈને
  • सः – તે
  • कौन्तेयः – કુંતીપુત્ર અર્જુન
  • सर्वान् – બધાં
  • बन्धून् – સગાંસંબંધીઓને
  • अवस्थितान् – ઊભેલાં

અન્વય

उभयोः अपि सेनयोः श्वशुरान् सुहृदः च एव (अपश्यत्) । सः कौन्तेयः तान् सर्वान् अवस्थितान् बन्धून् समीक्ष्य —

સમજૂતી

સંબંધોની ગણતરી આગળ વધે છે — 'શ્વશુરાન્' એટલે સસરા, જેમ કે દ્રૌપદીના પિતા દ્રુપદ અને લગ્નસંબંધથી જોડાયેલા બીજા રાજાઓ; અને 'સુહૃદઃ' એટલે એવા હિતેચ્છુઓ જે કોઈ સ્વાર્થ વિના ભલું ઇચ્છે છે. 'ઉભયોરપિ સેનયોઃ' — બંને જ સેનાઓમાં — આ શબ્દસમૂહ બતાવે છે કે અર્જુને પોતાના પક્ષમાં પણ સસરા, મિત્રો અને સગાં જોયાં. યુદ્ધમાં કોઈ પણ પક્ષ જીતે, બંને બાજુ પોતાના જ લોકોનું લોહી વહેશે.

'સમીક્ષ્ય' શબ્દ ધ્યાન આપવા જેવો છે. તેનો અર્થ માત્ર જોવું નહીં, પણ ઊંડાણથી, ચારે બાજુથી જોવું અને તેના પર વિચારવું છે. અર્જુને એક-એક ચહેરો ધ્યાનથી જોયો, અને દરેક ચહેરા સાથે સ્મૃતિઓનું એક વિશ્વ તેમના મનમાં ઊભરાઈ આવ્યું — બાળપણની રમતો, ગુરુકુળના દિવસો, પારિવારિક ઉત્સવો.

અહીં સંજય અર્જુનને 'કૌંતેય' — કુંતીનો પુત્ર — કહે છે. આ સંબોધન માતાની કોમળતાની યાદ અપાવે છે. જાણે આ ક્ષણે અર્જુનની અંદરનો યોદ્ધો પાછળ હટી ગયો છે અને એક પુત્ર, ભાઈ અને શિષ્યનું હૃદય આગળ આવ્યું છે.

આ બધા હવે 'શત્રુ' નહીં, 'બંધુ' છે — સંજય પણ તેમને 'બંધૂન્' કહે છે. આ જ શબ્દપરિવર્તન અર્જુનના મનના પરિવર્તનનું સૂચક છે. વાક્ય આગલા શ્લોકમાં પૂરું થાય છે, જ્યાં અર્જુન કરુણાથી ભરાઈને વિષાદપૂર્વક બોલે છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 26 થી શરૂ થયેલી સગાંઓની યાદી અહીં પૂરી થાય છે. આ વાક્ય શ્લોક 28 માં પૂરું થાય છે, જ્યાં અર્જુન અત્યંત કરુણાથી ભરાઈને બોલવાનું શરૂ કરે છે.

જીવન-બોધ

જ્યારે આપણે કોઈ પરિસ્થિતિને માત્ર લાગણીઓની આંખે જોઈએ છીએ, ત્યારે કર્તવ્ય ઝાંખું પડી જાય છે. લાગણીઓનો આદર કરતાં પણ વિવેકને જાગ્રત રાખવો એ જ સંતુલિત જીવનનો માર્ગ છે.

મુખ્ય શબ્દો

કૌંતેય
કુંતીનો પુત્ર — અર્જુન
સુહૃદ્
નિઃસ્વાર્થ ભાવે હિત ઇચ્છનાર મિત્ર
બંધુ
સગાંસંબંધી, પોતાના લોકો
સમીક્ષા
ચારે બાજુથી ઊંડાણપૂર્વક જોવું અને વિચારવું

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક