શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 5

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: સંજય

સંસ્કૃત શ્લોક

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

dhṛṣṭaketuścekitānaḥ kāśirājaśca vīryavān .
purujitkuntibhojaśca śaibyaśca narapuṃgavaḥ ॥

અર્થ

ધૃષ્ટકેતુ, ચેકિતાન, પરાક્રમી કાશીરાજ, પુરુજિત, કુંતિભોજ અને મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ શૈબ્ય પણ (આ સેનામાં છે).

શબ્દાર્થ

धृष्टकेतुः – ધૃષ્ટકેતુ (ચેદિ દેશનો રાજા)
चेकितानः – ચેકિતાન (યદુવંશી યોદ્ધો)
काशिराजः – કાશીનો રાજા
च – અને
वीर्यवान् – પરાક્રમી, બળવાન
पुरुजित् – પુરુજિત
कुन्तिभोजः – કુંતિભોજ
शैब्यः – શૈબ્ય (શિબિ દેશનો રાજા)
नरपुंगवः – મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ

અન્વય

धृष्टकेतुः चेकितानः वीर्यवान् काशिराजः च पुरुजित् कुन्तिभोजः च नरपुंगवः शैब्यः च ।

સમજૂતી

દુર્યોધનની ગણતરી આગળ વધે છે. ધૃષ્ટકેતુ ચેદિ દેશના રાજા શિશુપાલના પુત્ર હતા. શિશુપાલનો વધ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરના રાજસૂય યજ્ઞમાં કર્યો હતો, છતાં તેનો પુત્ર અંગત વેર ભૂલીને ધર્મના પક્ષે પાંડવો સાથે આવ્યો. સત્યનો પક્ષ વંશપરંપરાગત વેર કરતાં મોટો હોય છે, તેનું આ સુંદર ઉદાહરણ છે.

ચેકિતાન યદુવંશના એક પ્રસિદ્ધ વીર હતા, જે પાંડવ-સેનાની એક અક્ષૌહિણીના સેનાપતિઓમાં ગણાતા. કાશીરાજ કાશી નગરીના પરાક્રમી રાજા હતા; તેમને માટે વપરાયેલું 'વીર્યવાન્' વિશેષણ તેમના અસાધારણ બળ તરફ સંકેત કરે છે.

પુરુજિત અને કુંતિભોજ બંને ભાઈઓ હતા અને માતા કુંતીના પરિવાર સાથે સંકળાયેલા હતા. રાજા કુંતિભોજે જ કુંતીને દત્તક લઈને ઉછેરી હતી — તેથી જ તેમનું નામ 'પૃથા' પરથી 'કુંતી' પડ્યું. આ નાતે તેઓ પાંડવોના નાના સમાન સગા હતા અને સ્વાભાવિક રીતે તેમના પક્ષે હતા.

શૈબ્ય શિબિ દેશના રાજા હતા, જેમની પુત્રી દેવિકા યુધિષ્ઠિરનાં પત્ની હતાં. તેમને 'નરપુંગવ' એટલે કે મનુષ્યોમાં વૃષભ સમાન શ્રેષ્ઠ અને બળવાન કહ્યા છે. આમ દુર્યોધન બતાવે છે કે પાંડવોના પક્ષે માત્ર વીરો જ નહીં, પણ વિવિધ રાજ્યોના પ્રતિષ્ઠિત અને સગા રાજાઓ એકજૂથ છે, જેમનો સાથ ધર્મ અને સંબંધ બંનેના આધારે છે.

સંદર્ભ

આ શ્લોક દુર્યોધને ગણાવેલી પાંડવ પક્ષના મહારથીઓની યાદીનો બીજો ભાગ છે, જે શ્લોક 4 થી શરૂ થઈને શ્લોક 6 માં પૂરી થાય છે.

જીવન-બોધ

ધૃષ્ટકેતુનું ઉદાહરણ બતાવે છે કે જૂના અંગત વેરને છોડીને પણ ધર્મનો સાથ આપી શકાય છે. જીવનમાં સાચા પક્ષની પસંદગી લાગણીઓથી નહીં, વિવેકથી થવી જોઈએ.

મુખ્ય શબ્દો

ધૃષ્ટકેતુ: શિશુપાલનો પુત્ર, ચેદિ દેશનો રાજા
કુંતિભોજ: કુંતીને દત્તક લેનાર રાજા, પાંડવોના સગા
શૈબ્ય: શિબિ દેશનો રાજા, યુધિષ્ઠિરના સસરા
નરપુંગવ: મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, વીર પુરુષ