શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 44

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।
नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम (or नरकेऽनियतं) ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana .
narake niyataṃ vāso bhavatītyanuśuśruma ॥

અર્થ

હે જનાર્દન! અમે પરંપરાથી સાંભળ્યું છે કે જે મનુષ્યોના કુળધર્મો નષ્ટ થઈ જાય છે, તેમનો લાંબા સમય સુધી નરકમાં વાસ થાય છે.

શબ્દાર્થ

उत्सन्नकुलधर्माणाम् – જેમના કુળધર્મો નષ્ટ થયા છે
मनुष्याणाम् – મનુષ્યોનો
जनार्दन – હે જનાર્દન
नरके – નરકમાં
नियतम् – નિશ્ચિતપણે, લાંબા સમય સુધી
वासः – વાસ, નિવાસ
भवति – થાય છે
इति – એમ
अनुशुश्रुम – અમે (પરંપરાથી) સાંભળ્યું છે

અન્વય

जनार्दन, उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां नरके नियतं वासः भवति इति अनुशुश्रुम ।

સમજૂતી

આ કુળનાશનાં પરિણામોની શૃંખલાની અંતિમ કડી છે. અર્જુન કહે છે કે જેમના કુળધર્મો નષ્ટ થાય છે, તેઓ નરકમાં વાસ કરે છે. કેટલાક પાઠોમાં 'નરકેઽનિયતં' મળે છે, જેનો અર્થ છે 'અનિશ્ચિત કાળ સુધી' — બંને પાઠ લાંબા દુઃખ તરફ સંકેત કરે છે.

'અનુશુશ્રુમ' — અમે સાંભળ્યું છે — આ શબ્દ મહત્ત્વનો છે. અર્જુન આ વાત પોતાના અનુભવથી નહીં, શાસ્ત્ર અને ગુરુપરંપરા પાસેથી સાંભળીને કહે છે. એથી ખબર પડે છે કે તેઓ શાસ્ત્રોનો આદર કરનાર, સંસ્કારી વ્યક્તિ છે. તેમનો વિષાદ અધર્મમાંથી નહીં, પણ ધર્મની એક સંકુચિત સમજમાંથી જન્મ્યો છે.

પરંતુ અહીં અર્જુનની એક મોટી ભૂલ છે. તેઓ શાસ્ત્રના એક અંશને તેના સંદર્ભથી અલગ કરીને લાગુ કરે છે. શાસ્ત્ર કુળધર્મના નાશને નિંદનીય કહે છે, પણ એ જ શાસ્ત્ર ક્ષત્રિય માટે ધર્મયુદ્ધને સર્વોચ્ચ કર્તવ્ય પણ ગણાવે છે. જ્યારે ધર્મના જુદા જુદા નિયમોમાં વિરોધ દેખાય, ત્યારે ઊંચા અને વ્યાપક ધર્મને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ. અર્જુન અહીં નાના ધર્મ માટે મોટા ધર્મનો ત્યાગ કરે છે.

શ્લોક 38 થી 44 સુધી અર્જુનની દલીલો એક સુસંગત શૃંખલા બનાવે છે — કુળનાશ → કુળધર્મનો નાશ → અધર્મનો પ્રસાર → સામાજિક અવ્યવસ્થા → પિતૃઓનું પતન → નરક. આ દલીલશૃંખલા પ્રભાવશાળી છે, પણ તેનો પાયો — કે આ ધર્મયુદ્ધ 'પાપ' છે — જ ખોટો છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 40-43 ની દલીલોનો આ અંતિમ નિષ્કર્ષ છે. આગલા શ્લોકમાં અર્જુન આ આખા વિશ્લેષણ પછી ઊંડો પશ્ચાત્તાપ વ્યક્ત કરે છે — 'અમે કેટલું મોટું પાપ કરવા જઈ રહ્યા હતા!'

જીવન-બોધ

શાસ્ત્રના કોઈ એક વચનને તેના સંપૂર્ણ સંદર્ભથી અલગ કરીને લાગુ કરવાથી ભ્રમ ઊભો થઈ શકે. ધર્મની સાચી સમજ માટે સંપૂર્ણ દૃષ્ટિ અને યોગ્ય ગુરુનું માર્ગદર્શન જરૂરી છે.

મુખ્ય શબ્દો

અનુશુશ્રુમ: અમે પરંપરાથી સાંભળ્યું છે
નરક: પાપકર્મોના ફળરૂપે મળતી દુઃખમય અવસ્થા
ઉત્સન્નકુળધર્મ: જેના કુળધર્મો નષ્ટ થયા હોય