શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 33

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।
त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yeṣāmarthe kāṅkṣitaṃ no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca .
ta ime.avasthitā yuddhe prāṇāṃstyaktvā dhanāni ca ॥

અર્થ

જેમના માટે અમે રાજ્ય, ભોગ અને સુખ ઇચ્છતા હતા, તે જ આ બધા પોતાના પ્રાણ અને ધનની આશા છોડીને યુદ્ધમાં ઊભા છે.

શબ્દાર્થ

येषाम् – જેમના
अर्थे – માટે
काङ्क्षितम् – ઇચ્છાયેલું
नः – અમારા દ્વારા
राज्यम् – રાજ્ય
भोगाः – ભોગો
सुखानि – સુખો
च – અને
ते – તે
इमे – આ
अवस्थिताः – ઊભા છે
युद्धे – યુદ્ધમાં
प्राणान् – પ્રાણોને
त्यक्त्वा – ત્યજીને
धनानि – ધનને

અન્વય

येषाम् अर्थे नः राज्यं भोगाः सुखानि च काङ्क्षितम्, ते इमे प्राणान् धनानि च त्यक्त्वा युद्धे अवस्थिताः ।

સમજૂતી

અર્જુન પોતાના પાછલા કથનનું કારણ જણાવે છે. રાજ્ય, ભોગ અને સુખનો પોતાનામાં કોઈ અર્થ નથી; તેમનો આનંદ પોતાના પ્રિયજનો સાથે વહેંચવામાં છે. પરંતુ જેમની સાથે આ સુખ ભોગવવાનું હતું, તે જ આજે પ્રાણ આપવા તૈયાર ઊભા છે. જો એ જ ન રહે, તો આ રાજ્ય કોની સાથે અને કોના માટે?

આ દલીલ માનવીય દૃષ્ટિએ ખૂબ સ્વાભાવિક અને હૃદયસ્પર્શી છે. માણસ પોતાના પરિવાર અને સમાજ માટે જ ધન, પદ અને પ્રતિષ્ઠા મેળવે છે. તેના સુખનો અર્થ બીજાઓ સાથેના જોડાણમાં જ છે. સૂના મહેલમાં એકલા રાજાને શું સુખ?

આ શ્લોકની તુલના શ્લોક 9 માંના દુર્યોધનના કથન સાથે કરવી રસપ્રદ છે. દુર્યોધને કહ્યું હતું — 'મદર્થે ત્યક્તજીવિતાઃ' — 'મારા માટે આમણે જીવન ત્યજી દીધું છે.' ત્યાં સૌનું બલિદાન 'મારા માટે' હતું. અર્જુન કહે છે — 'યેષામર્થે' — 'જેમના માટે' અમે રાજ્ય ઇચ્છતા હતા. દુર્યોધન બીજાને પોતાના માટેનું સાધન માને છે, અર્જુન પોતાને બીજાઓ માટે. આ બંનેના ચારિત્ર્યનો મૂળભૂત ફરક છે.

છતાં અર્જુનની દલીલ અધૂરી છે. તેઓ ભૂલી જાય છે કે આ લોકો સ્વેચ્છાએ અધર્મના પક્ષે ઊભા છે, અને યુદ્ધનો હેતુ માત્ર અંગત સુખ નહીં, ધર્મની સ્થાપના છે. આગળ શ્રીકૃષ્ણ આ જ ભૂલને સુધારશે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં અર્જુને રાજ્ય અને સુખની નિરર્થકતા બતાવી હતી; અહીં તેઓ તેનું કારણ સ્પષ્ટ કરે છે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ યુદ્ધમાં ઊભેલાં સગાંઓનાં નામ ગણાવે છે.

જીવન-બોધ

સુખનો સાચો અર્થ બીજાઓ સાથે વહેંચવામાં છે — એ સત્ય છે. પરંતુ અંગત સંબંધોના મોહમાં વ્યાપક ધર્મ અને સમાજના હિતને ભૂલી જવું યોગ્ય નથી.

મુખ્ય શબ્દો

યેષામર્થે: જેમના માટે; બીજાના હિતની દૃષ્ટિ
પ્રાણ: જીવનશક્તિ, જીવન
ભોગ: સાંસારિક સુખ અને ઉપભોગ