ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 39

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

kathaṃ na jñeyamasmābhiḥ pāpādasmānnivartitum .
kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhirjanārdana ॥

અર્થ

તો હે જનાર્દન! કુળના નાશથી થતા દોષને સારી રીતે જોનારા અમારે આ પાપથી બચવાનો વિચાર કેમ ન કરવો જોઈએ?

શબ્દાર્થ

  • कथम् – કેમ, કેવી રીતે
  • न – નહીં
  • ज्ञेयम् – જાણવું જોઈએ, વિચારવું જોઈએ
  • अस्माभिः – અમારા દ્વારા
  • पापात् – પાપથી
  • अस्मात् – આ
  • निवर्तितुम् – પાછા હટવા, બચવા માટે
  • कुलक्षयकृतम् – કુળનાશથી ઉત્પન્ન
  • दोषम् – દોષને
  • प्रपश्यद्भिः – સારી રીતે જોનારાઓ દ્વારા
  • जनार्दन – હે જનાર્દન

અન્વય

जनार्दन, कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिः अस्माभिः अस्मात् पापात् निवर्तितुं कथं न ज्ञेयम् ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકથી શરૂ થયેલું વાક્ય અહીં પૂરું થાય છે. અર્જુનની દલીલ આ છે: કૌરવો લોભથી અંધ છે, તેથી તેઓ આ પાપ જોઈ શકતા નથી; પણ અમે તો જોઈએ છીએ, તો પછી અમે તેનાથી કેમ ન બચીએ? જાણી-જોઈને પાપ કરવું એ અજ્ઞાનવશ પાપ કરવા કરતાં મોટો અપરાધ છે.

આ દલીલ ઉપરથી ખૂબ નૈતિક અને પ્રભાવશાળી લાગે છે. સામાન્ય જીવનમાં આ સિદ્ધાંત સાચો પણ છે કે બીજાની ભૂલ આપણી ભૂલનું વાજબીપણું બની શકે નહીં. જો સામેવાળો અધર્મ કરે છે, તો તેનો ઉત્તર અધર્મથી ન આપવો જોઈએ. અર્જુનને લાગે છે કે યુદ્ધ કરવું એટલે કૌરવોના સ્તરે ઊતરી જવું.

પરંતુ અહીં અર્જુનની મૂળ ભૂલ એ છે કે તેઓ ધર્મયુદ્ધને 'પાપ' માને છે. અધર્મ સામે અને પ્રજાની રક્ષા માટે લડાતું યુદ્ધ ક્ષત્રિયનો સ્વધર્મ છે, પાપ નહીં. શાંતિના બધા પ્રયાસ નિષ્ફળ ગયા પછી અત્યાચારીનો પ્રતિકાર કરવો એ કર્તવ્ય બની જાય છે. અર્જુન 'કુળનાશ'નો દોષ તો જુએ છે, પણ એ નથી જોતા કે અધર્મને વધવા દેવાથી કેટલો મોટો અનર્થ થશે.

'પ્રપશ્યદ્ભિઃ' — સારી રીતે જોનારા — કહીને અર્જુન પોતાને વિવેકી માને છે. વિડંબના એ છે કે તેમનું આ 'જોવું' મોહથી ઝાંખું છે. આગળ શ્રીકૃષ્ણ તેમને એ દિવ્ય દૃષ્ટિ આપશે જેનાથી તેઓ ખરેખર 'જોઈ' શકશે.

સંદર્ભ

આ શ્લોક શ્લોક 38 ના વાક્યને પૂરું કરે છે. આગલા શ્લોકથી અર્જુન વિસ્તારથી જણાવે છે કે કુળનાશથી કયા કયા દોષો ઉત્પન્ન થાય છે — કુળધર્મનો નાશ, અધર્મની વૃદ્ધિ વગેરે.

જીવન-બોધ

બીજાની ભૂલ આપણી ભૂલનું બહાનું બની શકે નહીં — આ સિદ્ધાંત સાચો છે. પરંતુ એ પણ સમજવું જોઈએ કે અન્યાય સામે નિષ્ક્રિયતા પણ એક પ્રકારનો દોષ છે; સાચા-ખોટાની ઓળખ માટે મોહરહિત દૃષ્ટિ જોઈએ.

મુખ્ય શબ્દો

નિવર્તન
કોઈ કર્મથી પાછા હટવું, બચવું
પ્રપશ્યત્
સારી રીતે જોનાર, સમજનાર
દોષ
ખરાબી, અશુભ પરિણામ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક