શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 36

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।
पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

nihatya dhārtarāṣṭrānnaḥ kā prītiḥ syājjanārdana .
pāpamevāśrayedasmānhatvaitānātatāyinaḥ ॥

અર્થ

હે જનાર્દન! ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને મારીને અમને શો આનંદ મળશે? આ આતતાયીઓને મારીને તો અમને પાપ જ લાગશે.

શબ્દાર્થ

निहत्य – મારીને
धार्तराष्ट्रान् – ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને
नः – અમને
का – શો
प्रीतिः – આનંદ, પ્રસન્નતા
स्यात् – થશે
जनार्दन – હે જનાર્દન (શ્રીકૃષ્ણ)
पापम् – પાપ
एव – જ
आश्रयेत् – લાગશે, વળગશે
अस्मान् – અમને
हत्वा – મારીને
एतान् – આ
आततायिनः – આતતાયીઓ (અત્યાચારીઓ)ને

અન્વય

जनार्दन, धार्तराष्ट्रान् निहत्य नः का प्रीतिः स्यात्? एतान् आततायिनः हत्वा अस्मान् पापम् एव आश्रयेत् ।

સમજૂતી

હવે અર્જુન પોતાના નિર્ણયના સમર્થનમાં ધર્મશાસ્ત્રની દલીલ રજૂ કરે છે. તેઓ પોતે સ્વીકારે છે કે કૌરવો 'આતતાયી' છે. ધર્મશાસ્ત્રોમાં છ પ્રકારના આતતાયી ગણાવ્યા છે — આગ લગાડનાર, ઝેર આપનાર, શસ્ત્ર લઈને મારવા આવનાર, ધન લૂંટનાર, જમીન છીનવનાર અને પત્નીનું અપહરણ કે અપમાન કરનાર. દુર્યોધન અને તેના સાથીઓએ આ બધા જ અપરાધો કર્યા હતા — લાક્ષાગૃહમાં આગ લગાડી, ભીમને ઝેર આપ્યું, રાજ્ય અને ધન છીનવ્યાં, અને દ્રૌપદીનું અપમાન કર્યું.

નીતિશાસ્ત્ર મુજબ આવા આતતાયીનો વધ દોષ ગણાતો નથી. છતાં અર્જુન કહે છે કે તેમને મારવાથી પાપ જ લાગશે. મધુસૂદન સરસ્વતી વગેરે ટીકાકારો સ્પષ્ટ કરે છે કે અર્જુનના મનમાં બે શાસ્ત્રો વચ્ચે સંઘર્ષ છે — એક બાજુ રાજનીતિ અને દંડવિધાન જે આતતાયીના વધની છૂટ આપે છે, અને બીજી બાજુ એ ધર્મભાવના જે ગુરુ અને સગાંઓના વધને મહાપાપ માને છે. અર્જુન બીજાને ઊંચું ગણીને પહેલાને નકારે છે.

'કા પ્રીતિઃ સ્યાત્' — અમને શો આનંદ થશે? — આ પ્રશ્ન પણ ધ્યાન ખેંચે છે. અર્જુન ધર્મના નિર્ણયને 'આનંદ'ની કસોટી પર પરખે છે. પરંતુ ધર્મનો માપદંડ અંગત આનંદ નહીં, કર્તવ્ય છે.

શ્રીકૃષ્ણને 'જનાર્દન' કહેવું પણ અર્થસભર છે. 'જનાર્દન'નો એક અર્થ છે જે દુષ્ટ જનોને પીડે છે, અને બીજો — જેમની પાસે લોકો પોતાના કલ્યાણની યાચના કરે છે. અજાણતાં અર્જુન એ જ વ્યક્તિને પોકારે છે જે દુષ્ટોનું દમન કરે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં અર્જુને કૌરવોને ન મારવાનો નિર્ણય સંભળાવ્યો; અહીં તેઓ તેની પાછળની નૈતિક દલીલ આપે છે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ આ જ નિષ્કર્ષ વધુ દૃઢતાથી દોહરાવે છે.

જીવન-બોધ

જ્યારે બે કર્તવ્યો ટકરાતાં હોય, ત્યારે જોવું જરૂરી છે કે આપણી દલીલ વિવેકમાંથી આવે છે કે મોહમાંથી. ધર્મનો નિર્ણય અંગત આનંદથી નહીં, કર્તવ્ય અને વ્યાપક હિતથી થવો જોઈએ.

મુખ્ય શબ્દો

આતતાયી: અત્યાચારી; આગ લગાડનાર, ઝેર આપનાર, શસ્ત્રથી મારનાર, ધન-જમીન છીનવનાર કે સ્ત્રીનું અપમાન કરનાર
જનાર્દન: દુષ્ટોને દંડ દેનાર; લોકો જેમની પાસે કલ્યાણ માગે છે — શ્રીકૃષ્ણ
પાપ: ધર્મવિરુદ્ધ કર્મ અને તેનું અશુભ ફળ