ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 37

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान् ।
स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tasmānnārhā vayaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrānsvabāndhavān .
svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava ॥

અર્થ

તેથી પોતાના જ બંધુ ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોને મારવા એ અમારા માટે યોગ્ય નથી; કારણ કે હે માધવ! પોતાના જ સ્વજનોને મારીને અમે કેવી રીતે સુખી થઈશું?

શબ્દાર્થ

  • तस्मात् – તેથી
  • न – નહીં
  • अर्हाः – યોગ્ય, ઉચિત
  • वयम् – અમે
  • हन्तुम् – મારવા માટે
  • धार्तराष्ट्रान् – ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને
  • स्वबान्धवान् – પોતાના બંધુઓને
  • स्वजनम् – પોતાના લોકોને
  • हि – કારણ કે
  • कथम् – કેવી રીતે
  • हत्वा – મારીને
  • सुखिनः – સુખી
  • स्याम – થઈશું
  • माधव – હે માધવ (શ્રીકૃષ્ણ)

અન્વય

तस्मात् स्वबान्धवान् धार्तराष्ट्रान् हन्तुं वयं न अर्हाः; माधव, स्वजनं हत्वा हि कथं सुखिनः स्याम ।

સમજૂતી

પાછલી દલીલો પરથી અર્જુન હવે એક નિષ્કર્ષ પર પહોંચે છે — 'તસ્માત્', તેથી અમારે તેમને મારવા ન જોઈએ. આ શબ્દ બતાવે છે કે અર્જુન હવે ભાવુક પ્રતિક્રિયાથી આગળ વધીને એક 'તાર્કિક' નિર્ણયની ભાષા બોલે છે. પરંતુ આ દલીલ મોહના પાયા પર ઊભી છે.

અહીં અર્જુન ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોને 'સ્વબાન્ધવાન્' — પોતાના બંધુઓ — કહે છે. શ્લોક 23 માં એ જ અર્જુન દુર્યોધનને 'દુર્બુદ્ધિ' કહેતા હતા અને કૌરવોને એવા શત્રુ તરીકે જોતા હતા જેમની સાથે લડવાનું છે. હવે તે બધા 'પોતાના' થઈ ગયા છે. આ પરિવર્તન બતાવે છે કે મોહ કેવી રીતે આપણી દૃષ્ટિ અને ભાષા બંને બદલી નાખે છે.

'કથં સુખિનઃ સ્યામ' — અમે કેવી રીતે સુખી થઈશું? — અર્જુન ફરી સુખની કસોટી પર પાછા ફરે છે. તેમની આખી દલીલ એ વાત પર ટકેલી છે કે યુદ્ધનું પરિણામ તેમને સુખ આપશે કે દુઃખ. ગીતા આગળ શીખવશે કે સુખ-દુઃખ, લાભ-હાનિ, જય-પરાજયને સમાન ગણીને કર્તવ્ય કરવું એ જ યોગ છે (2.38). કર્તવ્યનો નિર્ણય પરિણામનાં સુખ-દુઃખથી નહીં, ધર્મથી થવો જોઈએ.

શ્રીકૃષ્ણને ફરી 'માધવ' કહીને અર્જુન જાણે તેમની સંમતિ માગે છે — 'હે લક્ષ્મીપતિ, આપ જ કહો, આવા વિજયથી કોઈ શ્રી કે સુખ મળી શકે?' પરંતુ શ્રીકૃષ્ણ હજી મૌન છે; તેઓ અર્જુનને પોતાનું આખું હૃદય ખોલવા દે છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 35-36 ની દલીલો પરથી અર્જુન અહીં નિષ્કર્ષ કાઢે છે. આગલા બે શ્લોકોમાં તેઓ નવી દલીલ શરૂ કરે છે — કુળનાશથી ઉત્પન્ન થતા દોષો.

જીવન-બોધ

મોહ આપણી ભાષા બદલી નાખે છે — ગઈકાલનો 'વિરોધી' આજે 'પોતાનો' લાગવા માંડે છે, અને કર્તવ્ય બોજ લાગવા માંડે છે. નિર્ણય લેતી વખતે પરખવું જોઈએ કે આપણે પરિણામનાં સુખ-દુઃખથી પ્રેરિત છીએ કે ધર્મથી.

મુખ્ય શબ્દો

સ્વબાંધવ
પોતાના બંધુઓ, સગાંસંબંધી
માધવ
લક્ષ્મીપતિ; મધુ વંશમાં જન્મેલા શ્રીકૃષ્ણ
સુખ
આનંદ; અહીં અર્જુનની દલીલની કસોટી

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક