ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 43

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः ।
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

doṣairetaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṅkarakārakaiḥ .
utsādyante jātidharmāḥ kuladharmāśca śāśvatāḥ ॥

અર્થ

કુળનો નાશ કરનારાઓના આ વર્ણસંકર ઉત્પન્ન કરનારા દોષોથી સનાતન જાતિધર્મો અને કુળધર્મો ઊખડી જાય છે.

શબ્દાર્થ

  • दोषैः – દોષોથી
  • एतैः – આ
  • कुलघ्नानाम् – કુળનો નાશ કરનારાઓના
  • वर्णसङ्करकारकैः – વર્ણસંકર ઉત્પન્ન કરનારા
  • उत्साद्यन्ते – ઊખડી જાય છે, નષ્ટ થાય છે
  • जातिधर्माः – સમુદાયના ધર્મો, સામાજિક કર્તવ્યો
  • कुलधर्माः – કુળના ધર્મો
  • च – અને
  • शाश्वताः – સનાતન, શાશ્વત

અન્વય

कुलघ्नानाम् एतैः वर्णसङ्करकारकैः दोषैः शाश्वताः जातिधर्माः कुलधर्माः च उत्साद्यन्ते ।

સમજૂતી

આ શ્લોક અર્જુનની અત્યાર સુધીની દલીલોનો સાર છે. તેઓ કહે છે કે કુળનો નાશ કરનારાઓના દોષોથી, જે વર્ણસંકર ઉત્પન્ન કરે છે, બે પ્રકારના ધર્મો નષ્ટ થાય છે — 'જાતિધર્મ' અને 'કુળધર્મ'.

'કુળધર્મ' — એક પરિવાર કે વંશની વિશેષ પરંપરાઓ, જેની ચર્ચા શ્લોક 40 માં થઈ. 'જાતિધર્મ' — કોઈ મોટા સમુદાય કે સામાજિક વર્ગનાં કર્તવ્યો અને આચાર. ભાષ્યકારો મુજબ અહીં 'જાતિ'નો અર્થ વર્ણ કે વ્યાપક સામાજિક સમૂહ છે, જેનાં પોતાનાં કર્તવ્યો અને જીવનમૂલ્યો હોય છે. જ્યારે નાનું એકમ (કુળ) તૂટે છે, ત્યારે તેની અસર મોટા એકમ (સમાજ) સુધી ફેલાય છે.

'ઉત્સાદ્યન્તે' — ઉખેડી ફેંકાય છે — એક પ્રબળ શબ્દ છે, જાણે કોઈ વૃક્ષને મૂળમાંથી ઉખેડી નાખવામાં આવે. અર્જુનને લાગે છે કે આ યુદ્ધ ભારતીય સમાજનાં એ મૂળિયાં જ ઉખેડી નાખશે જેના પર તેનું આખું માળખું ટકેલું છે.

નોંધવા જેવું છે કે અર્જુન આ ધર્મોને 'શાશ્વત' કહે છે. વિડંબના એ છે કે જે ખરેખર શાશ્વત છે — આત્મા અને પરમ ધર્મ — તેની ચર્ચા હજી થઈ જ નથી. શ્રીકૃષ્ણ બીજા અધ્યાયમાં બતાવશે કે શરીરો નશ્વર છે અને આત્મા અવિનાશી છે; કુળ અને જાતિના ધર્મો પણ દેશ-કાળ મુજબ બદલાય છે, પણ આત્મધર્મ સદા સ્થિર છે. અર્જુન સાપેક્ષ ધર્મની રક્ષા માટે પરમ ધર્મથી વિમુખ થઈ રહ્યા છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 40-42 માં વર્ણવેલા કુળનાશના દોષોનો અહીં સાર છે. આગલા શ્લોકમાં અર્જુન તેનું અંતિમ પરિણામ જણાવે છે — આવા લોકોનો નરકમાં વાસ.

જીવન-બોધ

નાના એકમની તૂટન મોટા એકમને અસર કરે છે — પરિવારની અવ્યવસ્થા સમાજ સુધી પહોંચે છે. પરંતુ બદલાતી પરંપરાઓ અને શાશ્વત મૂલ્યો વચ્ચે ભેદ કરવો પણ જરૂરી છે; શાશ્વત સત્યને ઓળખીને જ સાચો નિર્ણય થાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

જાતિધર્મ
સમુદાય કે સામાજિક વર્ગનાં કર્તવ્યો અને આચાર
કુળધર્મ
કુળની પરંપરાગત ધાર્મિક મર્યાદાઓ
ઉત્સાદન
મૂળમાંથી ઉખેડવું, સંપૂર્ણ નાશ
શાશ્વત
સદા રહેનાર, સનાતન

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક