ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 23

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yotsyamānānavekṣe.ahaṃ ya ete.atra samāgatāḥ .
dhārtarāṣṭrasya durbuddheryuddhe priyacikīrṣavaḥ ॥

અર્થ

દુર્બુદ્ધિ ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર દુર્યોધનનું યુદ્ધમાં પ્રિય કરવાની ઇચ્છાથી જે જે રાજાઓ અહીં એકઠા થયા છે, તે લડનારાઓને હું જોવા માગું છું.

શબ્દાર્થ

  • योत्स्यमानान् – લડનારાઓને
  • अवेक्षे – જોઉં
  • अहम् – હું
  • ये – જે
  • एते – આ
  • अत्र – અહીં
  • समागताः – એકઠા થયા છે
  • धार्तराष्ट्रस्य – ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્ર (દુર્યોધન)નું
  • दुर्बुद्धेः – દુષ્ટ બુદ્ધિવાળા
  • युद्धे – યુદ્ધમાં
  • प्रियचिकीर्षवः – પ્રિય (ભલું) કરવાની ઇચ્છાવાળા

અન્વય

दुर्बुद्धेः धार्तराष्ट्रस्य युद्धे प्रियचिकीर्षवः ये एते अत्र समागताः, (तान्) योत्स्यमानान् अहम् अवेक्षे ।

સમજૂતી

અર્જુન પોતાની વાત આગળ વધારતાં કહે છે કે તેઓ એ બધા રાજાઓને જોવા માગે છે જે દુર્યોધનનું 'પ્રિય' કરવા અહીં આવ્યા છે. આ શ્લોકમાં અર્જુનનો સૂર હજી યોદ્ધાનો છે — દૃઢ, સ્પષ્ટ અને કૌરવોના અધર્મ પ્રત્યેના રોષથી ભરેલો.

દુર્યોધન માટે 'દુર્બુદ્ધિ' વિશેષણ ખૂબ સાર્થક છે. તેની બુદ્ધિમાં દોષ હતો — તેણે લાક્ષાગૃહમાં પાંડવોને બાળવાનું કાવતરું રચ્યું, દ્યૂતમાં કપટ કર્યું, ભરી સભામાં દ્રૌપદીનું અપમાન કરાવ્યું અને શાંતિના દરેક પ્રસ્તાવને ઠુકરાવ્યો. બુદ્ધિ જ્યારે લોભ અને ઈર્ષ્યાથી દૂષિત થાય, ત્યારે તે પોતાના જ વિનાશનો માર્ગ પસંદ કરે છે.

'પ્રિયચિકીર્ષવઃ' — દુર્યોધનનું પ્રિય કરવાની ઇચ્છાવાળા — શબ્દમાં ઊંડો કટાક્ષ છે. આ રાજાઓ દુર્યોધનને પ્રસન્ન કરવા આવ્યા છે, પણ ખરેખર તેનું હિત નથી કરતા. સાચો મિત્ર એ છે જે પોતાના મિત્રને અધર્મથી રોકે, નહીં કે અધર્મમાં તેનો સાથ આપે. આ બધા દુર્યોધનની હા માં હા મિલાવીને તેને વધુ ઊંડા વિનાશ તરફ ધકેલી રહ્યા છે.

આમ શ્લોક 21 થી 23 સુધી અર્જુનનો હેતુ સ્પષ્ટ છે — શત્રુને ઓળખવો અને યુદ્ધ માટે તૈયાર થવું. બીજી જ ક્ષણે, જ્યારે રથ વચ્ચે પહોંચશે, ત્યારે આ આખો ભાવ બદલાઈ જશે.

સંદર્ભ

શ્લોક 21-23 માં અર્જુન રથને બંને સેનાઓની વચ્ચે લઈ જવાની વિનંતી અને તેનું કારણ જણાવે છે. આગલા શ્લોકમાં સંજય કહે છે કે શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનની વિનંતી સ્વીકારીને રથ વચ્ચે ઊભો રાખ્યો.

જીવન-બોધ

કોઈની દરેક વાતમાં હા પાડવી એ મિત્રતા નથી; સાચો હિતેચ્છુ એ છે જે ખોટા માર્ગે જતી વ્યક્તિને રોકે. બુદ્ધિને લોભ અને ઈર્ષ્યાથી બચાવી રાખવી એ જ આત્મરક્ષાનો પહેલો ઉપાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

દુર્બુદ્ધિ
જેની બુદ્ધિ દોષવાળી હોય; અહીં દુર્યોધન
પ્રિયચિકીર્ષુ
કોઈનું પ્રિય કરવાની ઇચ્છા રાખનાર
ધાર્તરાષ્ટ્ર
ધૃતરાષ્ટ્રનો પુત્ર; અહીં દુર્યોધન

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક