ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 17

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: સંજય

સંસ્કૃત શ્લોક

काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

kāśyaśca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ .
dhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiścāparājitaḥ ॥

અર્થ

શ્રેષ્ઠ ધનુર્ધર કાશીરાજ, મહારથી શિખંડી, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, રાજા વિરાટ અને કદી પરાજિત ન થનારા સાત્યકિએ પણ (પોતપોતાના શંખો વગાડ્યા).

શબ્દાર્થ

  • काश्यः – કાશીના રાજા
  • च – અને
  • परमेष्वासः – શ્રેષ્ઠ ધનુર્ધર
  • शिखण्डी – શિખંડી
  • महारथः – મહારથી
  • धृष्टद्युम्नः – ધૃષ્ટદ્યુમ્ન
  • विराटः – રાજા વિરાટ
  • सात्यकिः – સાત્યકિ (યુયુધાન)
  • अपराजितः – કદી પરાજિત ન થનારા

અન્વય

परमेष्वासः काश्यः च, महारथः शिखण्डी च, धृष्टद्युम्नः विराटः च, अपराजितः सात्यकिः च ।

સમજૂતી

પાંચેય પાંડવો પછી સંજય પાંડવ પક્ષના બીજા મુખ્ય યોદ્ધાઓના શંખનાદનું વર્ણન કરે છે. આ વાક્ય આગલા શ્લોકમાં પૂરું થાય છે, જ્યાં ક્રિયાપદ 'શંખાન્ દધ્મુઃ' (શંખો વગાડ્યા) આવે છે.

કાશીરાજને 'પરમેષ્વાસ' — ઉત્કૃષ્ટ ધનુર્ધર — કહ્યા છે. કાશી રાજવંશનો કુરુવંશ સાથે જૂનો સંબંધ હતો; ભીષ્મે કાશીરાજની ત્રણ કન્યાઓ — અંબા, અંબિકા અને અંબાલિકા — નું હરણ કર્યું હતું. અંબિકા અને અંબાલિકા ધૃતરાષ્ટ્ર અને પાંડુની માતાઓ બની.

શિખંડી આ જ કથા સાથે જોડાયેલો છે. અંબાને ભીષ્મને કારણે અપમાન સહેવું પડ્યું; તેણે ભીષ્મના વધ માટે તપ કર્યું અને આગલા જન્મમાં દ્રુપદને ઘેર શિખંડીરૂપે જન્મી. યુદ્ધના દસમા દિવસે અર્જુને શિખંડીને આગળ રાખીને ભીષ્મ પર બાણ ચલાવ્યાં, અને ભીષ્મે તેના પર શસ્ત્ર ન ઉપાડવાની પોતાની પ્રતિજ્ઞાને કારણે પ્રતિકાર ન કર્યો. આમ દુર્યોધને શ્લોક 11 માં જે ભયથી ભીષ્મની રક્ષાનો આદેશ આપ્યો હતો, તે અહીં જ સામે ઊભો હતો.

ધૃષ્ટદ્યુમ્ન પાંડવ-સેનાના પ્રધાન સેનાપતિ હતા, જેમણે અંતે દ્રોણાચાર્યનો વધ કર્યો. વિરાટ મત્સ્ય દેશના રાજા હતા, જેમનો પરિચય શ્લોક 4 માં આપ્યો છે. સાત્યકિને 'અપરાજિત' કહ્યા છે — આખા યુદ્ધમાં તેઓ કદી હાર્યા નહીં અને યુદ્ધ પછી જીવતા રહેલા ગણ્યાગાંઠ્યા યોદ્ધાઓમાં હતા.

સંદર્ભ

શ્લોક 15-16 માં પાંચેય પાંડવોના શંખોનું વર્ણન થયું; અહીં અને આગલા શ્લોકમાં પાંડવ પક્ષના બીજા વીરોના શંખનાદનું વર્ણન છે. બંને શ્લોકો મળીને એક વાક્ય બનાવે છે.

જીવન-બોધ

જીવનમાં કરેલા અન્યાયનાં પરિણામ વહેલાં-મોડાં સામે આવે જ છે, જેમ અંબાનો પ્રસંગ શિખંડીરૂપે પાછો ફર્યો. તેથી દરેક કર્મમાં બીજાના સન્માન અને ન્યાયનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ.

મુખ્ય શબ્દો

પરમેષ્વાસ
સર્વશ્રેષ્ઠ ધનુર્ધર
શિખંડી
દ્રુપદનું સંતાન, પૂર્વજન્મની અંબા; ભીષ્મના પતનમાં નિમિત્ત
અપરાજિત
જે કદી હાર્યો ન હોય — સાત્યકિ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક