શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 20

સંસ્કૃત શ્લોક

अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।
प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ।
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

atha vyavasthitāndṛṣṭvā dhārtarāṣṭrān kapidhvajaḥ .
pravṛtte śastrasampāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ ॥

અર્થ

હે રાજન્! ત્યારે શસ્ત્રો ચાલવાની તૈયારીના સમયે, ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને યુદ્ધ માટે વ્યવસ્થિત ઊભેલા જોઈને, કપિધ્વજ પાંડુપુત્ર અર્જુને પોતાનું ધનુષ્ય ઉપાડ્યું અને હૃષીકેશ શ્રીકૃષ્ણને આ વચન કહ્યું.

શબ્દાર્થ

अथ – ત્યારે, ત્યાર પછી
व्यवस्थितान् – વ્યવસ્થિત રીતે ઊભેલા
दृष्ट्वा – જોઈને
धार्तराष्ट्रान् – ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને
कपिध्वजः – જેમની ધજા પર હનુમાનજી છે (અર્જુન)
प्रवृत्ते – શરૂ થતાં
शस्त्रसम्पाते – શસ્ત્રો ચાલવાના સમયે
धनुः – ધનુષ્ય
उद्यम्य – ઉપાડીને
पाण्डवः – પાંડુપુત્ર અર્જુન
हृषीकेशम् – હૃષીકેશ (શ્રીકૃષ્ણ)ને
तदा – તે સમયે
वाक्यम् – વચન
इदम् – આ
आह – કહ્યું
महीपते – હે પૃથ્વીપતિ (ધૃતરાષ્ટ્ર)

અન્વય

महीपते, अथ शस्त्रसम्पाते प्रवृत्ते धार्तराष्ट्रान् व्यवस्थितान् दृष्ट्वा कपिध्वजः पाण्डवः धनुः उद्यम्य तदा हृषीकेशम् इदं वाक्यम् आह ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ગીતાની કથામાં એક નિર્ણાયક વળાંક છે. અત્યાર સુધી વર્ણન બંને સેનાઓ, યોદ્ધાઓ અને શંખનાદનું હતું; અહીંથી કથાનું કેન્દ્ર અર્જુન બને છે. વાતાવરણ સંપૂર્ણપણે યુદ્ધ માટે તૈયાર છે — 'પ્રવૃત્તે શસ્ત્રસંપાતે', શસ્ત્રોનો પ્રહાર શરૂ થવાની તૈયારીમાં છે. બરાબર એ જ ક્ષણે અર્જુન ધનુષ્ય ઉપાડે છે, અને એ જ ક્ષણે તે સંવાદ શરૂ થાય છે જે આગળ જતાં ગીતા બન્યો.

અર્જુનને અહીં 'કપિધ્વજ' કહ્યા છે. તેમના રથની ધજા પર હનુમાનજી બિરાજમાન હતા. કથા છે કે વનવાસ દરમિયાન હનુમાનજીએ ભીમને વચન આપ્યું હતું કે યુદ્ધમાં તેઓ અર્જુનની ધજા પર રહીને પાંડવોની સહાય કરશે. હનુમાનજી ભગવાન શ્રીરામના પરમ ભક્ત હતા; હવે તેઓ શ્રીકૃષ્ણ-અર્જુનના રથ પર છે — એ સંકેત છે કે ભક્તિ, બળ અને ભગવાનની કૃપા ત્રણેય પાંડવોની સાથે છે.

'ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ વ્યવસ્થિતાન્' — કૌરવોને વ્યવસ્થિત ઊભેલા જોઈને અર્જુનનો ઉત્સાહ વધે છે. આ સમય સુધી તેમના મનમાં કોઈ શંકા નથી; તેઓ એક દૃઢ યોદ્ધાની જેમ ધનુષ્ય ઉપાડે છે. આ વાત મહત્ત્વની છે, કારણ કે આગળ જે વિષાદ આવશે, તે કોઈ કાયરતાથી નહીં, પણ પોતાના સ્વજનોને સામે જોઈને ઊભરાયેલા મોહથી જન્મશે.

સંજય ફરી ધૃતરાષ્ટ્રને 'મહીપતે' કહે છે — જાણે યાદ અપાવતા હોય કે હજી પણ સમય છે, રાજા ઇચ્છે તો આ વિનાશ રોકી શકે છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 19 માં પાંડવોના શંખનાદની કૌરવો પરની અસર બતાવી હતી. અહીં અર્જુન ધનુષ્ય ઉપાડીને શ્રીકૃષ્ણને કંઈક કહેવા તત્પર થાય છે; આગલા શ્લોક (21)થી અર્જુનનું કથન શરૂ થાય છે.

જીવન-બોધ

જીવનના સૌથી મહત્ત્વના વળાંકો ઘણી વાર કર્મની બરાબર પહેલાંની ક્ષણે આવે છે. એવી ક્ષણોમાં માર્ગદર્શક તરીકે ભગવાન કે સદ્ગુરુ તરફ વળવું એ જ સાચી દિશા આપે છે.

મુખ્ય શબ્દો

કપિધ્વજ: જેની ધજા પર કપિ (હનુમાનજી) હોય — અર્જુન
શસ્ત્રસંપાત: શસ્ત્રોનો પરસ્પર પ્રહાર, યુદ્ધનો આરંભ
હૃષીકેશ: ઇન્દ્રિયોના સ્વામી — શ્રીકૃષ્ણ