શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 21

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

अर्जुन उवाच ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

hṛṣīkeśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpate .
arjuna uvāca .
senayorubhayormadhye rathaṃ sthāpaya me.acyuta ॥

અર્થ

અર્જુને કહ્યું — હે અચ્યુત! મારા રથને બંને સેનાઓની વચ્ચે ઊભો રાખો.

શબ્દાર્થ

सेनयोः – સેનાઓની
उभयोः – બંને
मध्ये – વચ્ચે
रथम् – રથને
स्थापय – ઊભો રાખો
मे – મારા
अच्युत – હે અચ્યુત, કદી ચ્યુત ન થનારા શ્રીકૃષ્ણ

અન્વય

अर्जुनः उवाच — अच्युत, उभयोः सेनयोः मध्ये मे रथं स्थापय ।

સમજૂતી

ગીતામાં અર્જુનના પહેલા શબ્દો જાણે એક આદેશ જેવા લાગે છે — 'મારો રથ બંને સેનાઓની વચ્ચે ઊભો રાખો.' આ દૃશ્ય અદ્ભુત છે: સમગ્ર જગતના સ્વામી એક સારથિની જેમ પોતાના ભક્ત અને સખાના આદેશની રાહ જોઈ રહ્યા છે. ભગવાનની આ નમ્રતા અને ભક્તવત્સલતા ગીતાની પૃષ્ઠભૂમિમાં સદા રહેલી છે.

અર્જુન શ્રીકૃષ્ણને 'અચ્યુત' કહીને બોલાવે છે. 'ચ્યુત' એટલે પડવું કે વિચલિત થવું; 'અચ્યુત' એ છે જે પોતાના સ્વરૂપ, સંકલ્પ અને ધર્મથી કદી વિચલિત થતા નથી. આ સંબોધન ખૂબ અર્થસભર છે — થોડી જ ક્ષણોમાં અર્જુન પોતે પોતાના કર્તવ્યથી વિચલિત થવાના છે, અને ત્યારે આ જ અચ્યુત તેમને ફરી સ્થિર કરશે.

'સેનયોરુભયોર્મધ્યે' — બંને સેનાઓની વચ્ચે — આ શબ્દસમૂહ ગીતામાં ઘણી વાર આવે છે. સ્થૂળ રૂપે તે યુદ્ધભૂમિનું કેન્દ્ર છે, જ્યાંથી બંને પક્ષ સ્પષ્ટ દેખાય. સૂક્ષ્મ રૂપે તે માનવહૃદયનું એ કેન્દ્ર છે જ્યાં ધર્મ અને અધર્મ, કર્તવ્ય અને મોહની બે સેનાઓ સામસામે ઊભી હોય છે. દરેક માણસ જીવનમાં ક્યારેક ને ક્યારેક આ જ સ્થાને ઊભો રહે છે.

અર્જુનની આ વિનંતી હજી કોઈ નબળાઈમાંથી નહીં, પણ એક યોદ્ધાની સજાગતામાંથી જન્મી છે. તે જોવા માગે છે કે તેને કોની કોની સામે લડવાનું છે. પરંતુ આ જોવું જ આગળ જતાં તેના વિષાદનું કારણ બને છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં સંજયે કહ્યું કે અર્જુન ધનુષ્ય ઉપાડીને શ્રીકૃષ્ણને કંઈક કહેવા લાગ્યા. અહીંથી અર્જુનનું કથન શરૂ થાય છે, જે આગલા બે શ્લોકો (22-23)માં રથને વચ્ચે ઊભો રાખવાનું કારણ જણાવીને પૂરું થાય છે.

જીવન-બોધ

કોઈ પણ મોટા નિર્ણય પહેલાં વચ્ચે ઊભા રહીને, બંને પક્ષોને સ્પષ્ટ જોઈને પરિસ્થિતિ સમજવી જરૂરી છે. અને એવી ક્ષણોમાં આપણા જીવનરથની લગામ એ 'અચ્યુત'ના હાથમાં હોવી જોઈએ, જે કદી વિચલિત થતા નથી.

મુખ્ય શબ્દો

અચ્યુત: જે પોતાના સ્વરૂપ અને સંકલ્પથી કદી ચ્યુત ન થાય — શ્રીકૃષ્ણ
સેનયોરુભયોર્મધ્યે: બંને સેનાઓની વચ્ચે; ધર્મ અને મોહના દ્વંદ્વનું પ્રતીક
સારથિ: રથ ચલાવનાર; અહીં ભક્તના માર્ગદર્શક ભગવાન