ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 13

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: સંજય

સંસ્કૃત શ્લોક

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca paṇavānakagomukhāḥ .
sahasaivābhyahanyanta sa śabdastumulo.abhavat ॥

અર્થ

ત્યાર પછી શંખ, નગારાં, ઢોલ, મૃદંગ અને રણશિંગાં જેવાં વાદ્યો એકસાથે અચાનક વાગી ઊઠ્યાં; તેમનો તે અવાજ અત્યંત ભયંકર અને કોલાહલભર્યો થયો.

શબ્દાર્થ

  • ततः – ત્યાર પછી
  • शङ्खाः – શંખો
  • च – અને
  • भेर्यः – ભેરીઓ, મોટાં નગારાં
  • पणवानकगोमुखाः – પણવ (ઢોલ), આનક (મૃદંગ/નગારું) અને ગોમુખ (રણશિંગું)
  • सहसा – અચાનક
  • एव – જ
  • अभ्यहन्यन्त – વગાડવામાં આવ્યાં
  • सः – તે
  • शब्दः – અવાજ
  • तुमुलः – અત્યંત પ્રચંડ, કોલાહલભર્યો
  • अभवत् – થયો

અન્વય

ततः शङ्खाः च भेर्यः च पणवानकगोमुखाः सहसा एव अभ्यहन्यन्त; सः शब्दः तुमुलः अभवत् ।

સમજૂતી

ભીષ્મના શંખનાદ સાથે જ કૌરવ-સેનાને જાણે યુદ્ધનો સંકેત મળી ગયો. ચારે બાજુ શંખ, ભેરી, પણવ, આનક અને ગોમુખ જેવાં વાદ્યો એકસાથે વાગી ઊઠ્યાં. ભેરી મોટાં નગારાં હતાં, પણવ નાના ઢોલ, આનક મૃદંગ કે નગારાનો એક પ્રકાર અને ગોમુખ ગાયના મુખના આકારનું ફૂંકીને વગાડાતું વાદ્ય, જેને રણશિંગું પણ કહે છે. પ્રાચીન યુદ્ધોમાં આ વાદ્યો સૈનિકોને સંકેત આપવા અને તેમનામાં જુસ્સો ભરવા વપરાતાં.

'સહસા એવ' — અચાનક જ — શબ્દો બતાવે છે કે આ ધ્વનિ કોઈ યોજનાબદ્ધ ક્રમથી નહીં, પણ ઉત્તેજનામાં એકસાથે ઊઠ્યો. 'તુમુલઃ' એટલે એવો પ્રચંડ કોલાહલ જેમાં જુદા જુદા સ્વર ઓળખી ન શકાય.

નોંધવા જેવું છે કે કૌરવ પક્ષનાં આ વાદ્યો કે કોઈ યોદ્ધાના શંખનું વિશેષ નામ સંજય લેતા નથી. આગળ પાંડવ પક્ષના વર્ણનમાં દરેક શંખનું નામ આપ્યું છે અને તેના ધ્વનિની અસર પણ વર્ણવી છે. કૌરવ પક્ષનો ઘોંઘાટ માત્ર ઘોંઘાટ જ રહ્યો; શત્રુ પર તેની કોઈ વિશેષ અસર વર્ણવાઈ નથી.

આ કોલાહલ જાણે એ આંતરિક અશાંતિનું બાહ્ય રૂપ છે, જે અધર્મના પક્ષમાં વ્યાપેલી હતી — ઘણો ઘોંઘાટ, પણ અંદર કોઈ સ્થિર વિશ્વાસ નહીં.

સંદર્ભ

ભીષ્મના શંખનાદ (શ્લોક 12) પછી આખી કૌરવ-સેનાનાં વાદ્યો વાગી ઊઠે છે. આગલા શ્લોકથી પાંડવ પક્ષનો ઉત્તર શરૂ થાય છે, જેમાં સૌથી પહેલાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુન દિવ્ય શંખ વગાડે છે.

જીવન-બોધ

ઘોંઘાટ અને દેખાડો શક્તિનો પુરાવો નથી. જ્યાં આંતરિક વિશ્વાસ અને સ્પષ્ટ હેતુ હોય, ત્યાં થોડા શબ્દો પણ ઊંડી અસર કરે છે.

મુખ્ય શબ્દો

ભેરી
મોટું નગારું, યુદ્ધવાદ્ય
પણવ, આનક
વિવિધ પ્રકારના ઢોલ અને મૃદંગ
ગોમુખ
ગાયના મુખના આકારનું ફૂંકવાદ્ય, રણશિંગું
તુમુલ
અત્યંત પ્રચંડ, કોલાહલભર્યો ધ્વનિ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક