ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 24

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: સંજય

સંસ્કૃત શ્લોક

सञ्जय उवाच ।
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sañjaya uvāca .
evamukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata .
senayorubhayormadhye sthāpayitvā rathottamam ॥

અર્થ

સંજયે કહ્યું — હે ભરતવંશી (ધૃતરાષ્ટ્ર)! નિદ્રાને જીતનાર અર્જુને આમ કહેતાં હૃષીકેશ શ્રીકૃષ્ણે તે ઉત્તમ રથને બંને સેનાઓની વચ્ચે ઊભો રાખીને —

શબ્દાર્થ

  • एवम् – આ રીતે
  • उक्तः – કહેવાતાં
  • हृषीकेशः – ઇન્દ્રિયોના સ્વામી શ્રીકૃષ્ણ
  • गुडाकेशेन – નિદ્રાને જીતનાર અર્જુન દ્વારા
  • भारत – હે ભરતવંશી (ધૃતરાષ્ટ્ર)
  • सेनयोः – સેનાઓની
  • उभयोः – બંને
  • मध्ये – વચ્ચે
  • स्थापयित्वा – ઊભો રાખીને
  • रथोत्तमम् – ઉત્તમ રથને

અન્વય

सञ्जयः उवाच — भारत, गुडाकेशेन एवम् उक्तः हृषीकेशः उभयोः सेनयोः मध्ये रथोत्तमं स्थापयित्वा —

સમજૂતી

સંજય હવે જણાવે છે કે અર્જુનની વિનંતી પર શ્રીકૃષ્ણે શું કર્યું. અહીં બે વિશેષ નામો આવે છે — 'હૃષીકેશ' અને 'ગુડાકેશ'. બંનેમાં 'કેશ' ધ્વનિની સમાનતા છે, પણ અર્થ જુદા છે, અને બંને મળીને એક સુંદર અર્થ રચે છે.

'ગુડાકેશ' એટલે 'ગુડાકા' અર્થાત્ નિદ્રાના 'ઈશ' — નિદ્રાને જીતનાર. અર્જુન પોતાની સજાગતા અને તપસ્યા માટે પ્રસિદ્ધ હતા; જરૂર પડ્યે તેઓ નિદ્રા અને આળસ પર સંપૂર્ણ કાબૂ રાખી શકતા. બીજો અર્થ છે 'ઘટ્ટ કેશવાળો'. પ્રતીકરૂપે નિદ્રા અજ્ઞાન અને તમોગુણનો પણ સંકેત છે; જેણે નિદ્રાને જીતી છે, તે જ્ઞાનનો અધિકારી છે. તેથી અર્જુન ગીતાના ઉપદેશ માટે યોગ્ય પાત્ર છે.

'હૃષીકેશ' — ઇન્દ્રિયોના સ્વામી. જે સૌની ઇન્દ્રિયોના નિયંતા છે, તે જ આ સમયે અર્જુનના સારથિ બનીને તેમની આજ્ઞા માને છે. ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવનાર સાધક (ગુડાકેશ) અને ઇન્દ્રિયોના પરમ સ્વામી (હૃષીકેશ)નું આ મિલન જ ગીતાના ઉપદેશની ભૂમિ તૈયાર કરે છે.

સંજય ધૃતરાષ્ટ્રને 'ભારત' કહીને સંબોધે છે — ભરતવંશી. તે યાદ અપાવે છે કે બંને પક્ષ એક જ ભરતકુળના છે; આ યુદ્ધ ખરેખર એક જ પરિવારનું ગૃહયુદ્ધ છે. 'રથોત્તમમ્' — ઉત્તમ રથ — કહીને સંજય એ દિવ્ય રથનો મહિમા ફરી રેખાંકિત કરે છે, જેના સારથિ સ્વયં ભગવાન છે. આ વાક્ય આગલા શ્લોકમાં પૂરું થાય છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 21-23 માં અર્જુનની વિનંતી પછી અહીં સંજય ફરી વર્ણન શરૂ કરે છે. આ વાક્ય શ્લોક 25 માં પૂરું થાય છે, જ્યાં શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને કહે છે — 'હે પાર્થ, આ એકઠા થયેલા કૌરવોને જો.'

જીવન-બોધ

જે સાધક આળસ અને અજ્ઞાનરૂપી નિદ્રા પર વિજય મેળવે છે, તે જ સાચા જ્ઞાનનો પાત્ર બને છે. જ્યારે આપણે આપણી અંદર સજાગતા લાવીએ છીએ, ત્યારે ભગવાન પોતે આપણા જીવનરથના માર્ગદર્શક બની જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

ગુડાકેશ
નિદ્રાને જીતનાર; અર્જુનનું એક નામ
હૃષીકેશ
ઇન્દ્રિયોના સ્વામી — શ્રીકૃષ્ણ
ભારત
ભરતવંશી; અહીં ધૃતરાષ્ટ્ર માટે સંબોધન
રથોત્તમ
શ્રેષ્ઠ રથ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક