શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 7

સંસ્કૃત શ્લોક

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tānnibodha dvijottama .
nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tānbravīmi te ॥

અર્થ

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! હવે અમારા પક્ષના જે મુખ્ય યોદ્ધાઓ અને મારી સેનાના નાયકો છે, તેમને પણ જાણી લો; આપની જાણ માટે હું તેમનાં નામ કહું છું.

શબ્દાર્થ

अस्माकम् – અમારા (પક્ષના)
तु – પરંતુ, અને
विशिष्टाः – વિશેષ, મુખ્ય
ये – જે
तान् – તેમને
निबोध – જાણી લો
द्विजोत्तम – હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ
नायकाः – નાયકો, સેનાપતિઓ
मम – મારી
सैन्यस्य – સેનાના
संज्ञार्थम् – જાણ માટે
ब्रवीमि – કહું છું
ते – આપને

અન્વય

द्विजोत्तम, अस्माकं तु ये विशिष्टाः मम सैन्यस्य नायकाः, तान् निबोध; ते संज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ।

સમજૂતી

પાંડવ-સેનાની ચર્ચા પછી દુર્યોધન પોતાના પક્ષ તરફ વળે છે. તેનું આ સંબોધન — 'દ્વિજોત્તમ', એટલે કે બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ — આદરસૂચક પણ છે અને સૂક્ષ્મ સંકેત પણ. દ્રોણ જન્મે બ્રાહ્મણ હતા, પરંતુ તેમણે ક્ષત્રિયધર્મ એટલે કે યુદ્ધકર્મ અપનાવ્યો હતો. કેટલાક ભાષ્યકારો માને છે કે દુર્યોધન આ સંબોધનથી એવું સૂચવવા માગે છે કે બ્રાહ્મણો સ્વભાવે કોમળ હૃદયના હોય છે, તેથી આચાર્ય પાંડવો પ્રત્યેના સ્નેહમાં તણાઈને ઢીલા ન પડે.

બીજી બાજુ, આ સંબોધન ખુશામત પણ છે. પહેલાં તેણે દ્રોણને તેમના શિષ્ય ધૃષ્ટદ્યુમ્નની યાદ અપાવીને ઉશ્કેર્યા, હવે તેમની પ્રશંસા કરીને તેમને પ્રસન્ન કરવા માગે છે. એક કુશળ રાજનીતિજ્ઞની જેમ તે દબાણ અને પ્રશંસા બંનેનો ઉપયોગ કરે છે.

'સંજ્ઞાર્થં' — 'આપની જાણ માટે' — એમ કહેવું પણ વિચારવા જેવું છે. દ્રોણાચાર્ય પોતાની જ સેનાના નાયકોને સારી રીતે ઓળખતા હતા; તેમને નામ ગણાવવાની કોઈ જરૂર નહોતી. ખરેખર તો દુર્યોધન આ ગણતરી પોતાને આશ્વાસન આપવા કરી રહ્યો છે. પાંડવ-સેનાની શક્તિએ તેના મનમાં જે ભય જગાડ્યો છે, તેને તે પોતાના યોદ્ધાઓનાં નામ લઈને દબાવવા માગે છે.

'મમ સૈન્યસ્ય' — 'મારી સેના' — માં ફરી એ જ મમતા અને અહંકાર ઝળકે છે જે ધૃતરાષ્ટ્રના 'મામકાઃ' માં હતો. પિતા અને પુત્ર બંને 'મારું'ની ભાવનાથી બંધાયેલા છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 4-6 માં પાંડવ પક્ષના મહારથીઓનું વર્ણન કર્યા પછી દુર્યોધન અહીં પોતાના પક્ષના નાયકોનો પરિચય આપવાની ભૂમિકા બાંધે છે. આગલા શ્લોકમાં તે ભીષ્મ, કર્ણ, કૃપ વગેરેનાં નામ લે છે.

જીવન-બોધ

અંદરનો ભય ઘણી વાર આપણને આપણી જ શક્તિઓને વારંવાર ગણવા મજબૂર કરે છે. સાચો આત્મવિશ્વાસ દેખાડા કે ખુશામતથી નહીં, પોતાના કર્તવ્ય પ્રત્યેની દૃઢ નિષ્ઠાથી આવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

દ્વિજોત્તમ: દ્વિજો (બ્રાહ્મણો)માં શ્રેષ્ઠ; અહીં દ્રોણાચાર્ય માટે સંબોધન
નાયક: સેનાનું નેતૃત્વ કરનાર મુખ્ય યોદ્ધો
સંજ્ઞાર્થ: જાણ અથવા સ્મરણ માટે