શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 8

સંસ્કૃત શ્લોક

भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

bhavānbhīṣmaśca karṇaśca kṛpaśca samitiñjayaḥ .
aśvatthāmā vikarṇaśca saumadattistathaiva ca ॥

અર્થ

સ્વયં આપ, ભીષ્મ પિતામહ, કર્ણ, યુદ્ધોમાં સદા વિજયી કૃપાચાર્ય, અશ્વત્થામા, વિકર્ણ અને સોમદત્તનો પુત્ર ભૂરિશ્રવા — (આ અમારા મુખ્ય નાયકો છે).

શબ્દાર્થ

भवान् – આપ (દ્રોણાચાર્ય)
भीष्मः – ભીષ્મ પિતામહ
च – અને
कर्णः – કર્ણ
कृपः – કૃપાચાર્ય
समितिञ्जयः – સંગ્રામમાં સદા વિજયી
अश्वत्थामा – અશ્વત્થામા (દ્રોણપુત્ર)
विकर्णः – વિકર્ણ (દુર્યોધનનો ભાઈ)
सौमदत्तिः – સોમદત્તનો પુત્ર (ભૂરિશ્રવા)
तथा एव – તે જ રીતે

અન્વય

भवान् भीष्मः च कर्णः च समितिञ्जयः कृपः च अश्वत्थामा विकर्णः च तथा एव सौमदत्तिः च ।

સમજૂતી

દુર્યોધન પોતાના પક્ષની ગણતરી 'ભવાન્' — 'આપ' — થી શરૂ કરે છે. સેનાપતિ ભીષ્મ હતા, છતાં પહેલું નામ દ્રોણનું લેવું એ તેની ચતુરાઈ છે; તે આચાર્યને પ્રસન્ન રાખવા માગે છે. ત્યાર પછી તે ભીષ્મનું નામ લે છે — ગંગાપુત્ર, આજીવન બ્રહ્મચર્યની પ્રતિજ્ઞા લેનાર, ઇચ્છામૃત્યુનું વરદાન પામેલા અને કુરુવંશના સૌથી વયોવૃદ્ધ યોદ્ધા.

કર્ણ કુંતીનો જ્યેષ્ઠ પુત્ર હતો, જેને જન્મ પછી ત્યજી દેવાયો હતો અને સૂત અધિરથે ઉછેર્યો હતો. તે અર્જુન જેવો જ મહાન ધનુર્ધર અને દુર્યોધનનો પરમ મિત્ર હતો. ભીષ્મ સાથેના મતભેદને કારણે તેણે પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી કે ભીષ્મ સેનાપતિ હોય ત્યાં સુધી તે નહીં લડે, તેથી તે અગિયારમા દિવસથી રણભૂમિમાં ઊતર્યો.

કૃપાચાર્ય કુરુવંશના કુળગુરુ હતા; 'સમિતિંજય' — યુદ્ધોમાં સદા વિજયી — વિશેષણ તેમના માટે છે. યુદ્ધ પછી જીવતા રહેલા ગણ્યાગાંઠ્યા યોદ્ધાઓમાં તેઓ હતા અને ચિરંજીવી મનાય છે. અશ્વત્થામા દ્રોણના પુત્ર હતા; તેમનું નામ લઈને દુર્યોધન પિતાના પુત્રપ્રેમને પણ સ્પર્શે છે. વિકર્ણ દુર્યોધનનો ભાઈ હતો, જેણે દ્યૂતસભામાં દ્રૌપદીના અપમાનનો એકલાએ વિરોધ કર્યો હતો — એ તેની ધર્મનિષ્ઠાનો પુરાવો છે. સૌમદત્તિ એટલે ભૂરિશ્રવા, બાહ્લીક વંશના સોમદત્તનો પુત્ર, અનેક યજ્ઞો કરનાર વીર.

આ યાદીમાં ધર્મનિષ્ઠ અને અધર્મી બંને પ્રકારના લોકો છે. ભીષ્મ, દ્રોણ, કૃપ અને વિકર્ણ જેવા સજ્જનો પણ કર્તવ્ય કે ઋણના બંધનથી અધર્મના પક્ષે ઊભા હતા — એ મહાભારતની એક ઊંડી કરુણતા છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં દુર્યોધને પોતાના પક્ષના નાયકોનો પરિચય આપવાની વાત કરી હતી; અહીં તે તેમનાં નામ લે છે. આગલા શ્લોકમાં તે બાકીના અસંખ્ય વીરોનો સામૂહિક ઉલ્લેખ કરે છે.

જીવન-બોધ

સજ્જન હોવું પૂરતું નથી; આપણે કોનો સાથ આપીએ છીએ તે પણ એટલું જ મહત્ત્વનું છે. ભીષ્મ અને દ્રોણનું જીવન શીખવે છે કે અધર્મને મૌનથી કે મજબૂરીથી આપેલો સાથ પણ અંતે દુઃખનું કારણ બને છે.

મુખ્ય શબ્દો

ભીષ્મ: ગંગા અને શાંતનુના પુત્ર, આજીવન બ્રહ્મચારી, કૌરવ-સેનાના પ્રથમ સેનાપતિ
કર્ણ: કુંતીનો જ્યેષ્ઠ પુત્ર, સૂતપુત્ર તરીકે ઉછરેલો, દુર્યોધનનો મિત્ર
કૃપાચાર્ય: કુરુવંશના કુળગુરુ, ચિરંજીવી મનાતા
અશ્વત્થામા: દ્રોણાચાર્યનો પુત્ર, મહાન યોદ્ધો
સમિતિંજય: યુદ્ધમાં સદા વિજય મેળવનાર