ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 3

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: સંજય

સંસ્કૃત શ્લોક

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇāmācārya mahatīṃ camūm .
vyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā ॥

અર્થ

હે આચાર્ય! પાંડુપુત્રોની આ વિશાળ સેનાને જુઓ, જેને આપના જ બુદ્ધિશાળી શિષ્ય દ્રુપદપુત્ર (ધૃષ્ટદ્યુમ્ન)એ વ્યૂહમાં ગોઠવી છે.

શબ્દાર્થ

  • पश्य – જુઓ
  • एताम् – આ
  • पाण्डुपुत्राणाम् – પાંડુના પુત્રોની
  • आचार्य – હે આચાર્ય
  • महतीम् – વિશાળ
  • चमूम् – સેનાને
  • व्यूढाम् – વ્યૂહમાં ગોઠવાયેલી
  • द्रुपदपुत्रेण – દ્રુપદના પુત્ર દ્વારા
  • तव – આપના
  • शिष्येण – શિષ્ય દ્વારા
  • धीमता – બુદ્ધિશાળી

અન્વય

आचार्य, तव धीमता शिष्येण द्रुपदपुत्रेण व्यूढाम् पाण्डुपुत्राणाम् एताम् महतीम् चमूम् पश्य ।

સમજૂતી

દુર્યોધનના આ શબ્દોમાં કટાક્ષ અને ચેતવણી બંને છુપાયેલાં છે. તે દ્રોણાચાર્યને 'આચાર્ય' કહીને માન તો આપે છે, પણ તરત યાદ અપાવે છે કે સામેની સેનાને ગોઠવનાર બીજું કોઈ નહીં, તેમનો જ શિષ્ય છે. દ્રુપદપુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્ન પાંડવ-સેનાનો પ્રધાન સેનાપતિ હતો.

આની પાછળ એક જૂની કથા છે. દ્રોણ અને દ્રુપદ બાળપણના સહાધ્યાયી હતા, પરંતુ રાજા બન્યા પછી દ્રુપદે દ્રોણનું અપમાન કર્યું. પછીથી દ્રોણે પોતાના શિષ્યો, ખાસ કરીને અર્જુન દ્વારા દ્રુપદને હરાવીને અડધું રાજ્ય લઈ લીધું. બદલાની ભાવનાથી દ્રુપદે યજ્ઞ કર્યો અને તે યજ્ઞની અગ્નિમાંથી ધૃષ્ટદ્યુમ્ન પ્રગટ થયો, જેનો જન્મ જ દ્રોણના વધ માટે મનાયો. આ જાણતા હોવા છતાં ઉદાર હૃદયના દ્રોણે તેને ધનુર્વિદ્યા શીખવી.

દુર્યોધન આ જ વાતને ખોતરવા માગે છે — 'આપની ઉદારતાએ આપના શત્રુને તાલીમ આપી, હવે એ જ આપની સામે ઊભો છે.' 'ધીમતા' (બુદ્ધિશાળી) વિશેષણમાં પણ ડંખ છે: શિષ્યે ગુરુ પાસેથી શીખેલી કળા ગુરુ પર જ અજમાવવાની તૈયારી કરી લીધી છે.

'મહતીં ચમૂમ્' — વિશાળ સેના — એમ કહેવું પણ તેની મનોદશા બતાવે છે. સંખ્યામાં નાની હોવા છતાં પાંડવ-સેના તેને મોટી દેખાય છે, કારણ કે ભય વસ્તુને તેના ખરા કદ કરતાં મોટી દેખાડે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં દુર્યોધન દ્રોણાચાર્ય પાસે પહોંચ્યો હતો; અહીં તેનું કથન શરૂ થાય છે. ત્યાર પછી શ્લોક 4 થી 6 માં તે પાંડવ પક્ષના મુખ્ય મહારથીઓનાં નામ ગણાવે છે.

જીવન-બોધ

બીજાની ઉદારતાને તેની નબળાઈ તરીકે ઉછાળવી એ કુટિલ મનનું લક્ષણ છે. વળી, ભય અને અપરાધભાવ પરિસ્થિતિને વધારીને બતાવે છે; શાંત મનથી જોવાથી જ સાચી સ્થિતિ સ્પષ્ટ થાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

ધૃષ્ટદ્યુમ્ન
રાજા દ્રુપદનો પુત્ર, યજ્ઞઅગ્નિમાંથી જન્મેલો, પાંડવ-સેનાનો પ્રધાન સેનાપતિ
દ્રુપદ
પાંચાલ દેશના રાજા, દ્રૌપદીના પિતા
ચમૂ
સેના
આચાર્ય
શિક્ષક, ગુરુ; અહીં દ્રોણાચાર્ય

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક