ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 16

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: સંજય

સંસ્કૃત શ્લોક

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ .
nakulaḥ sahadevaśca sughoṣamaṇipuṣpakau ॥

અર્થ

કુંતીપુત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરે અનંતવિજય નામનો શંખ વગાડ્યો, તેમ જ નકુળ અને સહદેવે અનુક્રમે સુઘોષ અને મણિપુષ્પક નામના શંખો વગાડ્યા.

શબ્દાર્થ

  • अनन्तविजयम् – અનંતવિજય નામનો શંખ
  • राजा – રાજા
  • कुन्तीपुत्रः – કુંતીના પુત્ર
  • युधिष्ठिरः – યુધિષ્ઠિર
  • नकुलः – નકુળ
  • सहदेवः – સહદેવ
  • च – અને
  • सुघोषमणिपुष्पकौ – સુઘોષ અને મણિપુષ્પક નામના શંખો

અન્વય

कुन्तीपुत्रः राजा युधिष्ठिरः अनन्तविजयम्, नकुलः सहदेवः च सुघोषमणिपुष्पकौ (दध्मुः) ।

સમજૂતી

પાંડવોમાં જ્યેષ્ઠ યુધિષ્ઠિર માટે સંજય બે વિશેષણો વાપરે છે — 'રાજા' અને 'કુંતીપુત્ર'. તેમને 'રાજા' કહેવું અર્થપૂર્ણ છે, કારણ કે ધૃતરાષ્ટ્રની સામે જ સંજય સ્પષ્ટ કરી દે છે કે ધર્મ પ્રમાણે રાજ્યના સાચા અધિકારી કોણ છે. યુધિષ્ઠિરે રાજસૂય યજ્ઞ કરીને ચક્રવર્તી પદ મેળવ્યું હતું; દ્યૂતમાં કપટથી તેમનું રાજ્ય છીનવી લેવાયું હતું.

'કુંતીપુત્ર' વિશેષણ માતા કુંતીના તપ અને ધૈર્યની યાદ અપાવે છે. યુધિષ્ઠિર ધર્મદેવના અંશથી જન્મ્યા હતા અને સત્ય તથા ધર્મ પ્રત્યેની નિષ્ઠાને કારણે 'ધર્મરાજ' કહેવાય છે. તેમના શંખનું નામ 'અનંતવિજય' છે — અનંત કે અખંડ વિજય અપાવનાર. ધર્મનો વિજય ક્યારેય પૂરો થતો નથી, એ આ નામમાં ગુંજે છે.

નકુળ અને સહદેવ માદ્રીના જોડિયા પુત્રો હતા, જે અશ્વિનીકુમારોના અંશથી જન્મ્યા મનાય છે. નકુળ પોતાના સૌંદર્ય અને અશ્વવિદ્યા માટે, તથા સહદેવ પોતાના જ્ઞાન, જ્યોતિષ અને નીતિવિદ્યા માટે પ્રસિદ્ધ હતા. નકુળનો શંખ 'સુઘોષ' (મધુર અને ગંભીર ઘોષવાળો) અને સહદેવનો 'મણિપુષ્પક' (મણિ અને પુષ્પો જેવી આભાવાળો) હતો.

આમ પાંચેય પાંડવોના શંખનાદનું વર્ણન પૂરું થાય છે. દરેક શંખનું નામ તેના સ્વામીના સ્વભાવ સાથે મેળ ખાય છે — ધર્મ માટે અનંત વિજય, સૌંદર્ય માટે મધુર ઘોષ અને જ્ઞાન માટે મણિ જેવી ચમક.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં શ્રીકૃષ્ણ, અર્જુન અને ભીમના શંખોનું વર્ણન થયું; અહીં બાકીના ત્રણ પાંડવોનું. આગલા બે શ્લોકમાં પાંડવ પક્ષના બીજા રાજાઓ અને યોદ્ધાઓના શંખનાદનો ઉલ્લેખ છે.

જીવન-બોધ

સાચો અધિકાર છળ-બળથી નહીં, ધર્મથી સાબિત થાય છે — તેથી જ વનવાસી યુધિષ્ઠિર પણ 'રાજા' કહેવાય છે. ધર્મ પર ટકેલો વિજય જ અનંત હોય છે.

મુખ્ય શબ્દો

અનંતવિજય
યુધિષ્ઠિરનો શંખ; અનંત વિજય અપાવનાર
સુઘોષ
નકુળનો શંખ; સુંદર ઘોષવાળો
મણિપુષ્પક
સહદેવનો શંખ; મણિ-પુષ્પ જેવી આભાવાળો
યુધિષ્ઠિર
જ્યેષ્ઠ પાંડવ, ધર્મરાજ, સત્યના પ્રતીક

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક