શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 45

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।
यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

aho bata mahatpāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam .
yadrājyasukhalobhena hantuṃ svajanamudyatāḥ ॥

અર્થ

અહો! કેટલા ખેદની વાત છે કે અમે મોટું ભારે પાપ કરવા તૈયાર થઈ ગયા છીએ, જે રાજ્ય અને સુખના લોભથી પોતાના જ સ્વજનોને મારવા તત્પર થયા છીએ.

શબ્દાર્થ

अहो – અહો! (આશ્ચર્ય અને દુઃખનું સૂચક)
बत – કેટલા ખેદની વાત
महत् – મોટું
पापम् – પાપ
कर्तुम् – કરવા
व्यवसिताः – નિશ્ચય કરી ચૂક્યા છીએ, તૈયાર છીએ
वयम् – અમે
यत् – કે
राज्यसुखलोभेन – રાજ્ય અને સુખના લોભથી
हन्तुम् – મારવા માટે
स्वजनम् – પોતાના લોકોને
उद्यताः – તત્પર, તૈયાર

અન્વય

अहो बत, वयं महत् पापं कर्तुं व्यवसिताः, यत् राज्यसुखलोभेन स्वजनं हन्तुम् उद्यताः ।

સમજૂતી

પોતાની દલીલોની શૃંખલા પૂરી કર્યા પછી અર્જુન એક ઊંડો નિસાસો નાખે છે — 'અહો બત!' આ બે શબ્દો આશ્ચર્ય, ખેદ અને પશ્ચાત્તાપ ત્રણેય વ્યક્ત કરે છે. તેમને એવું લાગે છે જાણે તેઓ કોઈ ભયંકર ભૂલના કિનારેથી પાછા ફર્યા હોય.

અહીં એક મહત્ત્વનું પરિવર્તન ધ્યાન ખેંચે છે. શ્લોક 38 માં અર્જુને કૌરવોને 'લોભોપહતચેતસઃ' — લોભથી ભ્રષ્ટ બુદ્ધિવાળા — કહ્યા હતા. હવે તેઓ પોતાને અને પોતાના ભાઈઓને પણ એ જ દોષના ભાગીદાર માને છે — 'રાજ્યસુખલોભેન', રાજ્ય અને સુખના લોભથી અમે પણ સ્વજનોને મારવા નીકળ્યા છીએ. અર્જુન પોતાના હેતુને જ દૂષિત માનવા લાગ્યા છે.

પરંતુ આ આત્મઆરોપ અન્યાયી છે. પાંડવો રાજ્યના લોભથી નહીં, પોતાના ન્યાયી અધિકાર અને ધર્મની સ્થાપના માટે લડતા હતા. તેમણે બાર વર્ષનો વનવાસ અને એક વર્ષનો અજ્ઞાતવાસ પૂરો કરીને પોતાની પ્રતિજ્ઞા પાળી હતી; છતાં તેમનું રાજ્ય પાછું ન અપાયું. માત્ર પાંચ ગામ માગ્યાં તોપણ દુર્યોધને ના પાડી. આવી સ્થિતિમાં યુદ્ધ 'લોભ' નહીં, ન્યાયની માગણી છે.

મોહની આ જ વિશેષતા છે — તે વ્યક્તિને પોતાના જ યોગ્ય કર્તવ્યમાં દોષ દેખાડવા લાગે છે. વિષાદ જ્યારે ઊંડો થાય, ત્યારે માણસ પોતાને જ દોષી ઠેરવવા લાગે છે, ભલે તેનો કોઈ દોષ ન હોય. અર્જુનનું આ આત્મદોષારોપણ તેમના હૃદયની કોમળતા બતાવે છે, પણ સાથે તેમની ભ્રમિત બુદ્ધિ પણ.

સંદર્ભ

શ્લોક 38-44 માં કુળનાશના દોષો ગણાવ્યા પછી અર્જુન અહીં પશ્ચાત્તાપ વ્યક્ત કરે છે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ પોતાનો અંતિમ નિર્ણય સંભળાવે છે — નિઃશસ્ત્ર થઈને મરી જવું એ જ તેમના માટે શ્રેષ્ઠ છે.

જીવન-બોધ

ન્યાય માટે સંઘર્ષ કરવો એ લોભ નથી; બંને વચ્ચે ભેદ કરવો જરૂરી છે. જ્યારે મન વિષાદમાં ડૂબેલું હોય, ત્યારે તે પોતાનાં જ યોગ્ય કર્મોને દોષપૂર્ણ દેખાડવા લાગે છે — આવા સમયે પોતાના વિશે નિર્ણય લેતાં પહેલાં વિવેકી સલાહ લેવી જોઈએ.

મુખ્ય શબ્દો

અહો બત: ઊંડા આશ્ચર્ય અને ખેદનો ઉદ્ગાર
વ્યવસિત: દૃઢ નિશ્ચય કરેલું
રાજ્યસુખલોભ: રાજ્ય અને સુખનો લોભ