શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 32

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।
किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

na kāṅkṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni ca .
kiṃ no rājyena govinda kiṃ bhogairjīvitena vā ॥

અર્થ

હે કૃષ્ણ! મને નથી વિજય જોઈતો, નથી રાજ્ય કે નથી સુખ. હે ગોવિંદ! અમારે આવા રાજ્યથી શો લાભ, અથવા આવા ભોગો અને જીવનથી પણ શું પ્રયોજન?

શબ્દાર્થ

न – નહીં
काङ्क्षे – ઇચ્છું છું
विजयम् – વિજય
कृष्ण – હે કૃષ્ણ
च – અને
राज्यम् – રાજ્ય
सुखानि – સુખોને
किम् – શો (લાભ)
नः – અમને
राज्येन – રાજ્યથી
गोविन्द – હે ગોવિંદ
भोगैः – ભોગોથી
जीवितेन – જીવનથી
वा – અથવા

અન્વય

कृष्ण, (अहं) विजयं न काङ्क्षे, न च राज्यं सुखानि च; गोविन्द, नः राज्येन किम्, भोगैः जीवितेन वा किम् ।

સમજૂતી

અર્જુન હવે પોતાના વિષાદને દલીલનું રૂપ આપવા લાગે છે. તેઓ કહે છે — 'મને વિજય નથી જોઈતો, રાજ્ય નથી જોઈતું, સુખ નથી જોઈતું.' ઉપરથી આ વૈરાગ્ય જેવું લાગે છે, જાણે અર્જુન કોઈ ઊંચી આધ્યાત્મિક અવસ્થાએ પહોંચી ગયા હોય. પરંતુ પરંપરાગત ભાષ્યકારો સ્પષ્ટ કરે છે કે આ સાચો વૈરાગ્ય નથી, પણ મોહમાંથી જન્મેલી વિરક્તિ છે.

સાચો વૈરાગ્ય વિવેકમાંથી જન્મે છે — સંસારની નશ્વરતા અને આત્માની નિત્યતા સમજીને. અર્જુનનો 'વૈરાગ્ય' એનાથી ઊલટો, સ્વજનો પ્રત્યેની આસક્તિમાંથી જન્મ્યો છે. તેઓ રાજ્ય એટલા માટે નથી છોડવા માગતા કે તેમણે તેની અસારતા જાણી લીધી છે, પણ એટલા માટે કે તેને મેળવવાની કિંમત — પોતાનાઓનું મૃત્યુ — તેમને અસહ્ય લાગે છે. આ ત્યાગ નહીં, પલાયન છે.

અહીં એ પણ નોંધવું જોઈએ કે ક્ષત્રિય માટે રાજ્ય માત્ર અંગત ભોગનું સાધન નથી, પણ પ્રજાની રક્ષા અને ધર્મની સ્થાપનાની જવાબદારી છે. દુર્યોધન જેવા અધર્મીના હાથમાં રાજ્ય રહે તો આખી પ્રજા પીડાશે. અર્જુન આ વ્યાપક કર્તવ્ય ભૂલીને માત્ર પોતાનાં સુખ-દુઃખની દૃષ્ટિએ વિચારે છે.

અર્જુન શ્રીકૃષ્ણને 'ગોવિંદ' કહે છે. 'ગો'ના અનેક અર્થ છે — ગાય, ઇન્દ્રિયો, પૃથ્વી અને વેદવાણી. ગોવિંદ એ છે જે ગાયોના પાલક છે, ઇન્દ્રિયોને આનંદ આપનાર છે અને વેદો દ્વારા જાણી શકાય છે. અજાણતાં જ અર્જુન એ નામથી બોલાવે છે જે ઇન્દ્રિયો અને મનને સાચી દિશા આપી શકે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં અર્જુને કહ્યું હતું કે સ્વજનોને મારીને તેમને કોઈ કલ્યાણ દેખાતું નથી. અહીં તેઓ વિજય, રાજ્ય અને સુખ પ્રત્યેની પોતાની અનિચ્છા વ્યક્ત કરે છે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ તેનું કારણ જણાવે છે — જેમના માટે આ બધું જોઈએ, તે જ અહીં મરવા ઊભા છે.

જીવન-બોધ

દરેક ત્યાગ વૈરાગ્ય નથી; કઠિન કર્તવ્યથી બચવા માટે કરેલો 'ત્યાગ' પલાયન છે. સાચો વૈરાગ્ય વિવેક અને સમજણમાંથી આવે છે, લાગણીની ગભરાટમાંથી નહીં.

મુખ્ય શબ્દો

ગોવિંદ: ગાયોના પાલક, ઇન્દ્રિયોને આનંદ આપનાર, વેદોથી જાણી શકાતા શ્રીકૃષ્ણ
વૈરાગ્ય: વિવેકમાંથી જન્મેલી અનાસક્તિ
ભોગ: ઇન્દ્રિયસુખ, સાંસારિક ઉપભોગ