શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 29

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati .
vepathuśca śarīre me romaharṣaśca jāyate ॥

અર્થ

મારાં અંગો શિથિલ થઈ રહ્યાં છે, મોં સુકાઈ રહ્યું છે, મારા શરીરમાં ધ્રુજારી થાય છે અને રૂંવાડાં ઊભાં થઈ રહ્યાં છે.

શબ્દાર્થ

सीदन्ति – શિથિલ થઈ રહ્યાં છે
मम – મારાં
गात्राणि – અંગો
मुखम् – મોં
च – અને
परिशुष्यति – સંપૂર્ણ સુકાઈ રહ્યું છે
वेपथुः – ધ્રુજારી
शरीरे – શરીરમાં
मे – મારા
रोमहर्षः – રોમાંચ, રૂંવાડાં ઊભાં થવાં
जायते – થાય છે

અન્વય

मम गात्राणि सीदन्ति, मुखं च परिशुष्यति, मे शरीरे वेपथुः च रोमहर्षः च जायते ।

સમજૂતી

અર્જુનનો વિષાદ પહેલાં તેમના શરીર પર પ્રગટ થાય છે. મનોવિજ્ઞાનનું આ એક ઊંડું સત્ય છે કે મનની તીવ્ર અવસ્થા તરત શરીર પર દેખાવા લાગે છે. જે અર્જુન થોડી ક્ષણો પહેલાં ઉત્સાહથી ધનુષ્ય ઉપાડીને ઊભા હતા, તેમના હાથ-પગ હવે ઢીલા પડી રહ્યા છે, ગળું સુકાય છે, શરીર ધ્રૂજે છે અને રૂંવાડાં ઊભાં થાય છે.

આ લક્ષણો ભય અને શોક બંનેનાં છે. પરંતુ અર્જુનને કોઈ શત્રુનો ભય નથી — તેઓ તો અનેક યુદ્ધો જીતી ચૂક્યા હતા, ભગવાન શિવ સાથે પણ યુદ્ધ કરીને પાશુપત અસ્ત્ર મેળવી ચૂક્યા હતા, અને વિરાટના યુદ્ધમાં એકલા હાથે ભીષ્મ, દ્રોણ, કર્ણ સહિત આખી કૌરવ-સેનાને હરાવી ચૂક્યા હતા. તેમનો આ ભય પોતાનાઓને ગુમાવવાનો, તેમને પોતાના જ હાથે મારવાનો છે. આ ભય બહારથી નહીં, અંદરથી જન્મ્યો છે.

ધ્યાન આપો કે અર્જુન વારંવાર 'મમ' અને 'મે' — 'મારું' — નો ઉપયોગ કરે છે. આ એ જ 'મમ' ભાવ છે જેનાથી ધૃતરાષ્ટ્રે ગીતાની શરૂઆત કરી હતી ('મામકાઃ'). ફરક એટલો છે કે ધૃતરાષ્ટ્રની મમતાએ તેને અન્યાય તરફ ધકેલ્યો, જ્યારે અર્જુનની મમતા તેમને કર્તવ્યથી વિમુખ કરી રહી છે. બંને સ્થિતિમાં 'મારું' ભાવ વિવેકને ઢાંકી દે છે.

અહીં અર્જુન પોતાની સ્થિતિ છુપાવતા નથી, શ્રીકૃષ્ણ સામે પ્રામાણિકતાથી ખુલ્લી કરી દે છે. પોતાની નબળાઈનો સ્વીકાર કરવો એ જ તેના ઉપચાર તરફનું પહેલું પગલું છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 28 ના ઉત્તરાર્ધથી શરૂ થયેલું અર્જુનનું કથન અહીં ચાલુ રહે છે — 'સ્વજનોને જોઈને' મારાં અંગો શિથિલ થાય છે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ પોતાની સ્થિતિનું વધુ વર્ણન કરે છે — ગાંડીવ હાથમાંથી સરી પડવું અને મનનું ભમવું.

જીવન-બોધ

મનની ઊથલપાથલ શરીર પર તરત પ્રગટ થાય છે; તેથી માનસિક સંતુલન જ શારીરિક શક્તિનો આધાર છે. પોતાની આંતરિક નબળાઈને કોઈ સાચા માર્ગદર્શક સામે સ્વીકારવી એ હિંમતનું કામ છે.

મુખ્ય શબ્દો

વેપથુ: શરીરની ધ્રુજારી, કંપન
રોમહર્ષ: રૂંવાડાં ઊભાં થવાં, રોમાંચ
ગાત્ર: શરીરનાં અંગો