શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 25

સંસ્કૃત શ્લોક

भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।
उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām .
uvāca pārtha paśyaitānsamavetānkurūniti ॥

અર્થ

ભીષ્મ, દ્રોણ તથા બધા રાજાઓની બરાબર સામે (રથ ઊભો રાખીને) શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું — 'હે પાર્થ! અહીં એકઠા થયેલા આ કુરુવંશીઓને જો.'

શબ્દાર્થ

भीष्मद्रोणप्रमुखतः – ભીષ્મ અને દ્રોણની સામે
सर्वेषाम् – બધા
च – અને
महीक्षिताम् – રાજાઓની (સામે)
उवाच – કહ્યું
पार्थ – હે પૃથાપુત્ર અર્જુન
पश्य – જો
एतान् – આ
समवेतान् – એકઠા થયેલા
कुरून् – કુરુવંશીઓને
इति – એમ

અન્વય

भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् (प्रमुखतः स्थापयित्वा) उवाच — पार्थ, समवेतान् एतान् कुरून् पश्य इति ।

સમજૂતી

આ શ્લોક નાનો છે, પણ ગીતાની સૌથી સૂક્ષ્મ અને અર્થસભર ક્ષણોમાંની એક છે. શ્રીકૃષ્ણ રથને ક્યાંય પણ ઊભો રાખી શક્યા હોત, પરંતુ તેમણે તેને બરાબર ભીષ્મ અને દ્રોણની સામે ઊભો રાખ્યો — એ જ બે વ્યક્તિઓ સામે જેમના પ્રત્યે અર્જુનના હૃદયમાં સૌથી વધુ શ્રદ્ધા અને સ્નેહ હતો. એક પિતામહ હતા, જેમના ખોળામાં અર્જુન રમ્યા હતા; બીજા ગુરુ, જેમણે તેમને જગતના શ્રેષ્ઠ ધનુર્ધર બનાવ્યા.

ગીતાના પ્રથમ અધ્યાયમાં શ્રીકૃષ્ણના આ એકમાત્ર શબ્દો છે — 'પાર્થ, પશ્યૈતાન્ સમવેતાન્ કુરૂન્' — 'હે પાર્થ, આ એકઠા થયેલા કુરુઓને જો.' 'પાર્થ' સંબોધન અર્જુનને માતા પૃથા (કુંતી)ની યાદ અપાવે છે, અને એ પણ કે શ્રીકૃષ્ણ પોતે કુંતીના ભત્રીજા છે — તેઓ અર્જુનના સગા પણ છે અને સખા પણ. 'કુરૂન્' શબ્દ પણ ધ્યાન ખેંચે છે. શ્રીકૃષ્ણ 'ધાર્તરાષ્ટ્રાન્' નહીં, 'કુરૂન્' કહે છે, જેમાં કૌરવો અને પાંડવો બંને આવી જાય છે. જાણે કહેતા હોય — 'જો, આ બધા તારા પોતાના કુળના છે.'

પરંપરાગત ભાષ્યકારો માને છે કે શ્રીકૃષ્ણે આ જાણીજોઈને કર્યું. અર્જુનના હૃદયમાં છુપાયેલો મોહ અંદર જ દબાયેલો હતો; ભગવાને તેને બહાર આવવાની તક આપી, જેથી તેનો ઉપચાર થઈ શકે. જેમ વૈદ્ય રોગને પ્રગટ કરીને જ તેની સારવાર કરે છે, તેમ શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનના વિષાદને પ્રગટ કરીને તેને ગીતાજ્ઞાનની ઔષધિ આપવાના છે.

આ જ ક્ષણથી ગીતાનો ખરો આરંભ થાય છે. જો અર્જુન મોહગ્રસ્ત ન થયા હોત, તો ગીતાનો ઉપદેશ પણ ન થયો હોત.

સંદર્ભ

શ્લોક 24 માં શરૂ થયેલું વાક્ય અહીં પૂરું થાય છે. શ્રીકૃષ્ણના આ શબ્દો પછી આગલા શ્લોકો (26-27)માં સંજય જણાવે છે કે અર્જુને બંને સેનાઓમાં પોતાના પિતામહ, ગુરુ, ભાઈઓ, પુત્રો અને મિત્રોને ઊભેલા જોયા.

જીવન-બોધ

ક્યારેક જીવન આપણને બરાબર એની સામે ઊભા કરી દે છે જેના પ્રત્યે આપણને સૌથી વધુ લગાવ હોય, જેથી આપણી આંતરિક નબળાઈ સામે આવી શકે. સમસ્યાને સ્વીકારવી એ જ તેના ઉકેલનું પહેલું પગથિયું છે.

મુખ્ય શબ્દો

પાર્થ: પૃથા (કુંતી)નો પુત્ર — અર્જુન
કુરુ: રાજા કુરુના વંશજો; કૌરવો અને પાંડવો બંને
મહીક્ષિત્: પૃથ્વી પર શાસન કરનાર, રાજા