શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 30

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते ।
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāttvakcaiva paridahyate .
na ca śaknomyavasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ ॥

અર્થ

ગાંડીવ ધનુષ્ય હાથમાંથી સરી પડે છે, ચામડી પણ બળી રહી છે; હું ઊભો રહેવા પણ સમર્થ નથી અને મારું મન જાણે ચકરાવે ચડ્યું છે.

શબ્દાર્થ

गाण्डीवम् – ગાંડીવ ધનુષ્ય
स्रंसते – સરી પડે છે
हस्तात् – હાથમાંથી
त्वक् – ચામડી
च एव – અને પણ
परिदह्यते – ચારે બાજુથી બળી રહી છે
न – નહીં
च – અને
शक्नोमि – સમર્થ છું
अवस्थातुम् – ઊભા રહેવામાં
भ्रमति – ચકરાવે ચડે છે
इव – જાણે
मे – મારું
मनः – મન

અન્વય

हस्तात् गाण्डीवं स्रंसते, त्वक् च एव परिदह्यते; अवस्थातुं च न शक्नोमि, मे मनः च भ्रमति इव ।

સમજૂતી

અર્જુનના વિષાદની શારીરિક અસર વધુ ઊંડી થતી જાય છે. સૌથી મર્મસ્પર્શી વાત છે — 'ગાણ્ડીવં સ્રંસતે હસ્તાત્' — ગાંડીવ હાથમાંથી સરી પડે છે. ગાંડીવ કોઈ સાધારણ ધનુષ્ય નહોતું; તે અગ્નિદેવે આપેલું દિવ્ય ધનુષ્ય હતું, જેના ટંકારથી શત્રુઓ કંપી ઊઠતા. અર્જુને પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી કે જે તેમને ગાંડીવ છોડવાનું કહેશે, તેનો તેઓ વધ કરશે. એ જ ગાંડીવ આજે આપોઆપ તેમના હાથમાંથી સરકી રહ્યું છે.

આ દૃશ્ય પ્રતીકાત્મક છે. ગાંડીવ અર્જુનની ઓળખ, તેમના ક્ષાત્રધર્મ અને તેમની કર્મશક્તિનું પ્રતીક છે. તેનું હાથમાંથી સરવું બતાવે છે કે મોહે તેમની કર્તવ્યશક્તિને જ શિથિલ કરી દીધી છે. જે વ્યક્તિ પોતાના સ્વધર્મનું સાધન જ છોડવા લાગે, તે અંદરથી કેટલી તૂટી ગઈ હશે!

'ત્વક્ પરિદહ્યતે' — ચામડી બળે છે — એ શોકની એવી તીવ્ર અનુભૂતિ બતાવે છે જેમાં આખું શરીર બળતું હોય એવું લાગે. 'ન ચ શક્નોમ્યવસ્થાતુમ્' — ઊભો પણ રહી શકતો નથી — અર્જુનનું સંતુલન બગડી રહ્યું છે, શારીરિક પણ અને માનસિક પણ.

સૌથી મહત્ત્વનું છે — 'ભ્રમતીવ ચ મે મનઃ' — મારું મન જાણે ભમે છે. આ શરીરમાંથી મન તરફ આગળ વધતો વિષાદ છે. જ્યારે મન ભ્રમિત થાય, ત્યારે બુદ્ધિ નિર્ણય કરી શકતી નથી. આગળના શ્લોકોમાં અર્જુન જે દલીલો આપશે, તે આ જ ભ્રમિત મનમાંથી જન્મશે — દેખાવમાં તર્કપૂર્ણ, પણ મૂળમાં મોહપ્રેરિત.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં અર્જુને પોતાના શરીરની શિથિલતાનું વર્ણન કર્યું હતું; અહીં તેઓ ગાંડીવ સરી પડવાની અને મન ભ્રમિત થવાની વાત કરે છે. આગલા શ્લોકમાં તેમનું ધ્યાન અપશુકનો અને યુદ્ધના પરિણામ તરફ જાય છે.

જીવન-બોધ

જ્યારે મોહ ઊંડો થાય છે, ત્યારે આપણે આપણી સૌથી મોટી શક્તિ અને ઓળખને પણ છોડવા લાગીએ છીએ. ભ્રમિત મનથી લીધેલો નિર્ણય તર્કપૂર્ણ લાગે, પણ સાચો હોતો નથી; તેથી પહેલાં મનને સ્થિર કરવું જરૂરી છે.

મુખ્ય શબ્દો

ગાંડીવ: અર્જુનનું દિવ્ય ધનુષ્ય, અગ્નિદેવ પાસેથી મળેલું
ભ્રમ: મનનું ભમવું, ભ્રમિત થવું
પરિદાહ: ચારે બાજુથી બળતરા