શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 9

સંસ્કૃત શ્લોક

अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tyaktajīvitāḥ .
nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ ॥

અર્થ

આ ઉપરાંત બીજા પણ ઘણા શૂરવીરો છે, જેમણે મારા માટે પોતાના જીવનનો મોહ છોડી દીધો છે; તે બધા અનેક પ્રકારનાં શસ્ત્રોથી સજ્જ અને યુદ્ધકળામાં નિપુણ છે.

શબ્દાર્થ

अन्ये – બીજા
च – અને
बहवः – ઘણા
शूराः – શૂરવીરો
मदर्थे – મારા માટે
त्यक्तजीविताः – જીવનની આશા છોડી દેનારા
नानाशस्त्रप्रहरणाः – અનેક પ્રકારનાં શસ્ત્રો ધારણ કરનારા
सर्वे – બધા
युद्धविशारदाः – યુદ્ધકળામાં નિપુણ

અન્વય

अन्ये च बहवः शूराः मदर्थे त्यक्तजीविताः, नानाशस्त्रप्रहरणाः, सर्वे युद्धविशारदाः (सन्ति) ।

સમજૂતી

મુખ્ય નાયકોનાં નામ લીધા પછી દુર્યોધન બાકીના યોદ્ધાઓનો સામૂહિક ઉલ્લેખ કરે છે. તેની સેનામાં શલ્ય, જયદ્રથ, ભગદત્ત, કૃતવર્મા, શકુનિ, સુશર્મા જેવા અનેક પ્રસિદ્ધ રાજાઓ અને વીરો હતા. તે બધાનાં નામ ગણાવવાને બદલે તે કહે છે કે આ સૌ 'મારા માટે' પ્રાણ આપવા તૈયાર છે.

'મદર્થે' — મારા માટે — શબ્દ દુર્યોધનના અહંકારનું સ્પષ્ટ ચિત્ર છે. તે આ યુદ્ધને ધર્મ કે રાજ્ય માટે નહીં, પોતાના માટે લડાતું યુદ્ધ માને છે. આખી સેના તેના અંગત હિતનું સાધન છે. એનાથી ઊલટું, આગળ જતાં અર્જુન કહેશે કે જેમના માટે રાજ્ય અને સુખ જોઈએ, તે જ અહીં પ્રાણ ત્યજવા ઊભા છે (1.33) — બંનેની દૃષ્ટિમાં કેટલો ફરક છે!

'ત્યક્તજીવિતાઃ' નો શબ્દાર્થ છે 'જેમણે જીવન ત્યજી દીધું છે'. ભાષ્યકારો તેમાં એક અજાણ્યું સત્ય પણ જુએ છે — દુર્યોધન અજાણતાં જ ભવિષ્યવાણી કરી રહ્યો છે કે તેના પક્ષના આ વીરો ખરેખર પ્રાણ ગુમાવવાના છે. અધર્મીની વાણીમાં પણ ક્યારેક નિયતિ બોલી ઊઠે છે.

'નાનાશસ્ત્રપ્રહરણાઃ' અને 'યુદ્ધવિશારદાઃ' કહીને તે પોતાની સેનાની તકનીકી શ્રેષ્ઠતા પર ભાર મૂકે છે. પરંતુ શસ્ત્રો અને કૌશલ્યની વિપુલતા પણ એ આંતરિક બળની ખોટ પૂરી કરી શકતી નથી, જે ધર્મના પક્ષે ઊભા રહેવાથી મળે છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 8 માં મુખ્ય નાયકોનાં નામ લીધા પછી દુર્યોધન અહીં બીજા વીરોનું સામૂહિક વર્ણન કરે છે. આગલા શ્લોકમાં તે બંને સેનાઓની તુલના કરે છે.

જીવન-બોધ

જે માણસ સૌને માત્ર પોતાના સ્વાર્થનું સાધન માને છે, તે અંતે એકલો પડી જાય છે. નેતૃત્વનો અર્થ બીજા પાસેથી પોતાના માટે બલિદાન માગવું નહીં, પણ સૌના હિત માટે પોતાને સમર્પિત કરવું છે.

મુખ્ય શબ્દો

મદર્થે: મારા માટે; દુર્યોધનના સ્વાર્થ અને અહંકારનું સૂચક
ત્યક્તજીવિત: જેણે જીવનનો મોહ છોડી દીધો હોય
યુદ્ધવિશારદ: યુદ્ધવિદ્યામાં પારંગત