ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 4

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: સંજય

સંસ્કૃત શ્લોક

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi .
yuyudhāno virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ ॥

અર્થ

આ સેનામાં ભીમ અને અર્જુન જેવા યુદ્ધ કરનારા, મોટાં ધનુષ્યવાળા અનેક શૂરવીરો છે — જેમ કે યુયુધાન (સાત્યકિ), રાજા વિરાટ અને મહારથી દ્રુપદ.

શબ્દાર્થ

  • अत्र – અહીં, આ સેનામાં
  • शूराः – શૂરવીરો
  • महेष्वासाः – મહાન ધનુર્ધરો
  • भीमार्जुनसमाः – ભીમ અને અર્જુન સમાન
  • युधि – યુદ્ધમાં
  • युयुधानः – યુયુધાન (સાત્યકિ)
  • विराटः – રાજા વિરાટ
  • च – અને
  • द्रुपदः – રાજા દ્રુપદ
  • महारथः – મહારથી

અન્વય

अत्र युधि भीमार्जुनसमाः महेष्वासाः शूराः (सन्ति) — युयुधानः विराटः च महारथः द्रुपदः च ।

સમજૂતી

હવે દુર્યોધન પાંડવ પક્ષના મુખ્ય યોદ્ધાઓની ગણતરી શરૂ કરે છે. તે તેમને 'ભીમ અને અર્જુન સમાન' કહે છે — આ સ્વીકાર પોતે જ ઘણું કહી જાય છે. દુર્યોધનના મનમાં ભીમ અને અર્જુન જ બળ અને પરાક્રમનો માપદંડ છે; ભીમ સાથે તેને બાળપણથી વેર હતું અને અર્જુનની ધનુર્વિદ્યાથી તે હંમેશાં ડરતો રહેતો.

યુયુધાન, જેમને સાત્યકિ પણ કહેવાય છે, યદુવંશી વીર હતા, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના પરમ ભક્ત અને અર્જુનના શિષ્ય હતા. શ્રીકૃષ્ણની નારાયણી સેના કૌરવો તરફ ગઈ, છતાં સાત્યકિએ ધર્મનો પક્ષ પસંદ કર્યો અને પાંડવો સાથે ઊભા રહ્યા. રાજા વિરાટ મત્સ્ય દેશના અધિપતિ હતા, જેમના રાજ્યમાં પાંડવોએ અજ્ઞાતવાસનું એક વર્ષ ગાળ્યું હતું; તેમની પુત્રી ઉત્તરાનાં લગ્ન અર્જુનપુત્ર અભિમન્યુ સાથે થયાં હતાં.

દ્રુપદ પાંચાલના રાજા, દ્રૌપદી અને ધૃષ્ટદ્યુમ્નના પિતા હતા. તેમને 'મહારથ' કહ્યા છે. પ્રાચીન યુદ્ધપરંપરામાં મહારથી એ ગણાતો જે શસ્ત્ર અને શાસ્ત્ર બંનેમાં નિપુણ હોય અને એકલો દસ હજાર ધનુર્ધરો સામે લડી શકે.

'મહેષ્વાસાઃ' — મોટાં ધનુષ્યવાળા — કહીને દુર્યોધન તેમના પરાક્રમ પર ભાર મૂકે છે. આ ગણતરી પાછળ તેનો હેતુ દ્રોણાચાર્યને સાવધ કરવાનો છે, પરંતુ તેમાં તેનો પોતાનો ભય પણ ઝળકે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં દુર્યોધને પાંડવ-સેના અને તેના સેનાપતિ તરફ ઇશારો કર્યો હતો. અહીંથી શ્લોક 6 સુધી તે પાંડવ પક્ષના મહારથીઓનાં નામ ગણાવે છે; ત્યાર બાદ શ્લોક 7-8 માં પોતાના પક્ષના યોદ્ધાઓની વાત કરે છે.

જીવન-બોધ

વિરોધીની શક્તિને ઓળખવી એ બુદ્ધિમાની છે, પણ એ જ વિચારી વિચારીને ભયભીત થવું એ નબળાઈ છે. સાત્યકિનું ઉદાહરણ શીખવે છે કે સંબંધો અને સગવડથી ઉપર ઊઠીને ધર્મનો પક્ષ લેવો એ જ સાચી વીરતા છે.

મુખ્ય શબ્દો

મહારથી
અત્યંત કુશળ યોદ્ધો, જે એકલો દસ હજાર ધનુર્ધરો સામે લડી શકે
યુયુધાન (સાત્યકિ)
યદુવંશી વીર, શ્રીકૃષ્ણના ભક્ત અને અર્જુનના શિષ્ય
વિરાટ
મત્સ્ય દેશના રાજા, જેમને ત્યાં પાંડવોએ અજ્ઞાતવાસ કર્યો
મહેષ્વાસ
મોટા ધનુષ્યવાળો, મહાન ધનુર્ધર

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક