શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 12

સંસ્કૃત શ્લોક

तस्य सञ्जनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tasya sañjanayanharṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ .
siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān ॥

અર્થ

ત્યારે દુર્યોધનના હૃદયમાં હર્ષ જગાડતાં કુરુવંશના સૌથી વૃદ્ધ, પ્રતાપી પિતામહ ભીષ્મે સિંહ સમાન ઊંચા સ્વરે ગર્જના કરીને પોતાનો શંખ વગાડ્યો.

શબ્દાર્થ

तस्य – તેના (દુર્યોધનના)
सञ्जनयन् – ઉત્પન્ન કરતાં
हर्षम् – હર્ષ, આનંદ
कुरुवृद्धः – કુરુવંશમાં સૌથી વૃદ્ધ
पितामहः – પિતામહ (ભીષ્મ)
सिंहनादम् – સિંહ સમાન ગર્જના
विनद्य – કરીને
उच्चैः – ઊંચા સ્વરે
शङ्खम् – શંખ
दध्मौ – વગાડ્યો
प्रतापवान् – પ્રતાપી, તેજસ્વી

અન્વય

तस्य हर्षं सञ्जनयन् प्रतापवान् कुरुवृद्धः पितामहः उच्चैः सिंहनादं विनद्य शङ्खं दध्मौ ।

સમજૂતી

દ્રોણાચાર્ય મૌન રહ્યા, પરંતુ ભીષ્મ પિતામહે દુર્યોધનની બેચેની સમજી લીધી. તેઓ જાણી ગયા કે તેનું મન ભયથી ભરેલું છે, તેથી તેનો ઉત્સાહ વધારવા તેમણે સિંહ સમાન ગર્જના કરી અને શંખ વગાડ્યો. પ્રાચીન યુદ્ધપરંપરામાં શંખનાદ યુદ્ધના આરંભની ઘોષણા અને યોદ્ધાઓના મનોબળનું પ્રતીક ગણાતો.

સંજય ભીષ્મ માટે ત્રણ વિશેષણો વાપરે છે — 'કુરુવૃદ્ધ' (કુરુવંશમાં સૌથી વયોવૃદ્ધ), 'પિતામહ' (બંને પક્ષના દાદા) અને 'પ્રતાપવાન્' (તેજસ્વી, પરાક્રમી). ભીષ્મ પાંડવો અને કૌરવો બંનેના પિતામહ હતા અને બંને પ્રત્યે સમાન સ્નેહ રાખતા, છતાં હસ્તિનાપુરના સિંહાસન પ્રત્યેની પોતાની પ્રતિજ્ઞાને કારણે તેઓ કૌરવોના સેનાપતિ બન્યા.

કેટલાક ભાષ્યકારો ભીષ્મના આ શંખનાદમાં એક મૌન સંદેશ પણ જુએ છે. તેઓ દુર્યોધનને હર્ષિત તો કરે છે, પણ યુદ્ધમાં વિજય થશે એવું કોઈ આશ્વાસન આપતા નથી. તેઓ માત્ર એટલું જ જાહેર કરે છે કે પોતે પોતાનું કર્તવ્ય પૂરા પરાક્રમથી નિભાવશે. પરિણામ શું આવશે એ તેઓ સારી રીતે જાણતા હતા — જ્યાં શ્રીકૃષ્ણ છે, ત્યાં જ વિજય છે.

વિશેષ વાત એ છે કે યુદ્ધનો પહેલો શંખનાદ કૌરવ પક્ષેથી થયો. તે બતાવે છે કે યુદ્ધની પહેલ અધર્મના પક્ષે કરી; પાંડવોએ માત્ર ઉત્તર આપ્યો.

સંદર્ભ

દુર્યોધનના ભાષણ (શ્લોક 3-11) પછી ભીષ્મ તેનો ઉત્સાહ વધારવા શંખ વગાડે છે. આગલા શ્લોકમાં કૌરવ-સેનાનાં બીજાં વાદ્યો વાગી ઊઠે છે, અને ત્યાર પછી શ્લોક 14 થી પાંડવ પક્ષનો શંખનાદ શરૂ થાય છે.

જીવન-બોધ

વડીલોનું કર્તવ્ય છે કે ભયભીતને હિંમત આપે, પણ ખોટાં આશ્વાસન ન આપે. ભીષ્મની જેમ આપણી ભૂમિકા પૂરી નિષ્ઠાથી નિભાવવી જોઈએ, ભલે પરિણામ આપણા હાથમાં ન હોય.

મુખ્ય શબ્દો

સિંહનાદ: સિંહ સમાન ગર્જના; યુદ્ધમાં પરાક્રમનો ઉદ્ઘોષ
કુરુવૃદ્ધ: કુરુવંશના સૌથી વયોવૃદ્ધ પુરુષ — ભીષ્મ
શંખનાદ: શંખનો ધ્વનિ; યુદ્ધારંભ અને ઉત્સાહનું પ્રતીક