શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 34

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ācāryāḥ pitaraḥ putrāstathaiva ca pitāmahāḥ .
mātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ śyālāḥ sambandhinastathā ॥

અર્થ

ગુરુજનો, કાકા-વડીલો, પુત્રો, પિતામહો, મામાઓ, સસરાઓ, પૌત્રો, સાળાઓ તથા બીજાં સગાંઓ — (આ બધાં અહીં યુદ્ધમાં ઊભાં છે).

શબ્દાર્થ

आचार्याः – ગુરુજનો
पितरः – પિતાતુલ્ય (કાકા-વડીલો)
पुत्राः – પુત્રો
तथा एव च – અને તે જ રીતે
पितामहाः – પિતામહો
मातुलाः – મામાઓ
श्वशुराः – સસરાઓ
पौत्राः – પૌત્રો
श्यालाः – સાળાઓ
सम्बन्धिनः – બીજાં સગાંઓ
तथा – તેમ જ

અન્વય

आचार्याः, पितरः, पुत्राः, तथा एव च पितामहाः, मातुलाः, श्वशुराः, पौत्राः, श्यालाः तथा सम्बन्धिनः (युद्धे अवस्थिताः) ।

સમજૂતી

અર્જુન એ સગાંઓને એક-એક કરીને ગણાવે છે જે આ યુદ્ધમાં સામસામે ઊભાં છે. આ યાદી શ્લોક 26-27 માં સંજયે આપેલા વર્ણન સાથે મેળ ખાય છે, પણ અહીં અર્જુન પોતે બોલે છે, તેથી દરેક શબ્દમાં તેમની પીડા ઝળકે છે. 'આચાર્ય'થી શરૂઆત કરવી એ સંયોગ નથી — દ્રોણ અને કૃપ પ્રત્યે તેમની શ્રદ્ધા સૌથી ઊંડી હતી.

આ યાદીમાં ત્રણ પેઢીઓ છે — પિતામહ અને પિતા (મોટી પેઢી), ભાઈઓ, મામા, સાળા (સમાન પેઢી), અને પુત્રો, પૌત્રો (નાની પેઢી). સાથે લોહીના સંબંધ અને લગ્નસંબંધ બંને છે. અર્જુનને દેખાય છે કે આ યુદ્ધ આખા પરિવાર અને આખા સમાજના તાણાવાણાને નષ્ટ કરી દેશે. કોઈ પેઢી, કોઈ સંબંધ અછૂતો નહીં રહે.

'શ્યાલાઃ' એટલે સાળાઓ — જેમ કે ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને શિખંડી, જે દ્રૌપદીના ભાઈઓ હતા અને અર્જુનના પોતાના પક્ષે હતા. એથી ફરી સ્પષ્ટ થાય છે કે અર્જુનનું દુઃખ માત્ર શત્રુપક્ષ માટે નહીં, બંને પક્ષ માટે છે.

યાદીને વારંવાર દોહરાવવી એ વિષાદનું એક સ્વાભાવિક લક્ષણ છે. જ્યારે મન કોઈ પીડામાં ડૂબેલું હોય, ત્યારે તે એ જ વિચાર પર વારંવાર પાછું ફરે છે. અર્જુનનું મન પણ આ જ સંબંધોના ચક્રમાં ફરી રહ્યું છે, અને આ જ ચક્ર તેમને કર્તવ્યથી દૂર લઈ જાય છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં અર્જુને કહ્યું કે જેમના માટે રાજ્ય ઇચ્છ્યું હતું તે જ યુદ્ધમાં ઊભા છે; અહીં તેઓ એ લોકોના સંબંધો ગણાવે છે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ જાહેર કરે છે કે ત્રણેય લોકના રાજ્ય માટે પણ તેઓ આમને મારવા માગતા નથી.

જીવન-બોધ

મન જ્યારે પીડામાં હોય, ત્યારે એક જ વિચારને વારંવાર દોહરાવે છે અને તેમાં વધુ ઊંડું ડૂબતું જાય છે. આવા સમયે વિચારોના આ ચક્રને તોડવા કોઈ વિવેકી માર્ગદર્શકની વાત સાંભળવી જરૂરી છે.

મુખ્ય શબ્દો

આચાર્ય: ગુરુ; અહીં દ્રોણ અને કૃપ
શ્યાલ: પત્નીનો ભાઈ, સાળો
સંબંધી: લગ્ન વગેરેથી જોડાયેલાં સગાં