શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 38

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yadyapyete na paśyanti lobhopahatacetasaḥ .
kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ mitradrohe ca pātakam ॥

અર્થ

જોકે લોભથી ભ્રષ્ટ ચિત્તવાળા આ લોકો કુળના નાશથી થતા દોષને અને મિત્રો સાથે દ્રોહ કરવાના પાપને જોતા નથી —

શબ્દાર્થ

यद्यपि – જોકે, ભલે
एते – આ
न – નહીં
पश्यन्ति – જુએ છે
लोभोपहतचेतसः – લોભથી નષ્ટ થયેલી બુદ્ધિવાળા
कुलक्षयकृतम् – કુળના નાશથી ઉત્પન્ન થયેલા
दोषम् – દોષને
मित्रद्रोहे – મિત્રો સાથે દ્રોહ કરવામાં
च – અને
पातकम् – પાપને

અન્વય

यद्यपि लोभोपहतचेतसः एते कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकं न पश्यन्ति —

સમજૂતી

અર્જુન હવે એક નવી દલીલ તરફ આગળ વધે છે. તેઓ સ્વીકારે છે કે કૌરવો 'લોભોપહતચેતસઃ' છે — લોભે તેમની બુદ્ધિને નષ્ટ કરી દીધી છે. રાજ્યના લોભે દુર્યોધન અને તેના સાથીઓને એટલા અંધ બનાવી દીધા છે કે તેઓ જોઈ શકતા નથી કે આ યુદ્ધથી આખા કુળનો નાશ થશે અને મિત્રો સાથે વિશ્વાસઘાતનું પાપ લાગશે.

'ઉપહત' શબ્દનો અર્થ છે 'હણાયેલું' કે 'ઘાયલ'. લોભ બુદ્ધિને એવી ઘાયલ કરી દે છે કે તે સાચા-ખોટાનો ભેદ કરી શકતી નથી. ગીતામાં આગળ (16.21) કામ, ક્રોધ અને લોભને નરકનાં ત્રણ દ્વાર કહ્યાં છે. જે વ્યક્તિ લોભને વશ થાય છે, તે પોતાના જ વિનાશને જોઈ શકતી નથી.

'કુલક્ષયકૃતં દોષમ્' — કુળનાશનો દોષ — એ અર્જુનની આગળની દલીલોનો પાયો છે. પ્રાચીન ભારતીય સમાજમાં કુળ માત્ર એક પરિવાર નહીં, પણ પરંપરાઓ, સંસ્કારો અને ધર્મનું વાહક હતું. કુળ નષ્ટ થવાનો અર્થ હતો એ બધાં મૂલ્યોનો નાશ. 'મિત્રદ્રોહ' એટલે જેમની સાથે સ્નેહ અને વિશ્વાસનો સંબંધ હોય, તેમની સાથે વિશ્વાસઘાત કરવો — શાસ્ત્રોમાં તેને અત્યંત ગંભીર પાપ ગણ્યું છે.

આ વાક્ય અધૂરું છે — 'યદ્યપિ' (જોકે આ લોકો જોતા નથી) પછીનું 'તોપણ' આગલા શ્લોકમાં આવે છે: 'તોપણ અમે, જે આ દોષ જોઈએ છીએ, આ પાપથી કેમ ન બચીએ?' અર્જુનની દલીલ છે કે બીજાના અંધાપાથી આપણે આપણો વિવેક ન ગુમાવવો જોઈએ.

સંદર્ભ

શ્લોક 37 સુધી અર્જુને સ્વજનવધની નિરર્થકતા બતાવી. અહીંથી તેઓ કુળનાશના દોષોની દલીલ શરૂ કરે છે, જે અધ્યાયના અંત સુધી ચાલે છે. આ વાક્ય આગલા શ્લોકમાં પૂરું થાય છે.

જીવન-બોધ

લોભ બુદ્ધિને એવી રીતે ઘાયલ કરે છે કે માણસ પોતાના જ વિનાશને જોઈ શકતો નથી. તેથી જીવનમાં કોઈ પણ લાભ પાછળ દોડતી વખતે તપાસતા રહેવું જોઈએ કે લોભ આપણા વિવેકને ઢાંકી તો નથી રહ્યો ને.

મુખ્ય શબ્દો

લોભ: વધુ મેળવવાની તીવ્ર લાલસા, જે વિવેકનો નાશ કરે છે
કુલક્ષય: કુળ કે વંશનો વિનાશ
મિત્રદ્રોહ: મિત્રો અને વિશ્વાસુ લોકો સાથે વિશ્વાસઘાત
પાતક: ગંભીર પાપ, જે પતનનું કારણ બને