શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 10

સંસ્કૃત શ્લોક

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam .
paryāptaṃ tvidameteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam ॥

અર્થ

ભીષ્મ દ્વારા રક્ષાયેલી અમારી તે સેના અપર્યાપ્ત (અથવા અપરિમિત) છે, જ્યારે ભીમ દ્વારા રક્ષાયેલી આ પાંડવોની સેના પર્યાપ્ત (અથવા મર્યાદિત) છે.

શબ્દાર્થ

अपर्याप्तम् – અપૂરતી / અપરિમિત
तत् – તે
अस्माकम् – અમારી
बलम् – સેના, શક્તિ
भीष्माभिरक्षितम् – ભીષ્મ દ્વારા ચારે બાજુથી રક્ષાયેલી
पर्याप्तम् – પૂરતી / મર્યાદિત
तु – પરંતુ
इदम् – આ
एतेषाम् – આમની (પાંડવોની)
भीमाभिरक्षितम् – ભીમ દ્વારા રક્ષાયેલી

અન્વય

भीष्माभिरक्षितम् अस्माकम् तत् बलम् अपर्याप्तम्; भीमाभिरक्षितम् एतेषाम् इदम् बलम् तु पर्याप्तम् ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ગીતાના એવા શ્લોકોમાંનો છે જેના બે વિરોધી અર્થ પરંપરામાં પ્રચલિત છે. 'પર્યાપ્ત' અને 'અપર્યાપ્ત' શબ્દોનો અર્થ 'પૂરતું' અને 'અપૂરતું' પણ થાય, તેમ જ 'મર્યાદિત' અને 'અમર્યાદિત' પણ થાય.

પહેલા અર્થ પ્રમાણે, દુર્યોધનનો ભય બોલી રહ્યો છે — 'ભીષ્મ દ્વારા રક્ષાયેલી અમારી સેના (વિજય માટે) અપૂરતી છે, જ્યારે ભીમ દ્વારા રક્ષાયેલી તેમની સેના પૂરતી છે.' તેનું કારણ એ મનાય છે કે ભીષ્મનું મન બંને પક્ષો પ્રત્યે સ્નેહભર્યું હતું અને તેઓ પાંડવોનો વધ કરવા નહોતા ઇચ્છતા, જ્યારે ભીમ દુર્યોધનના નાશ માટે પ્રતિજ્ઞાબદ્ધ હતા. શ્રીધર સ્વામી જેવા અનેક પરંપરાગત ટીકાકારો આ જ અર્થ સ્વીકારે છે કે દુર્યોધનના મનમાં આશંકા હતી.

બીજા અર્થ પ્રમાણે, દુર્યોધન ગર્વથી કહે છે — 'અમારી સેના અપરિમિત છે, તેમની સેના મર્યાદિત છે.' સંખ્યાની દૃષ્ટિએ એ સાચું પણ હતું: અગિયાર અક્ષૌહિણી સામે સાત અક્ષૌહિણી. મધુસૂદન સરસ્વતી જેવા ટીકાકારો બંને અર્થો પર વિચાર કરે છે અને આ ગર્વભાવને પણ સ્થાન આપે છે.

બંને અર્થ દુર્યોધનની મનોદશાનાં બે પાસાં છે — બહારથી ગર્વ અને અંદરથી ભય. અહીં ભીમને પાંડવ-સેનાના રક્ષક કહ્યા છે, જોકે સેનાપતિ ધૃષ્ટદ્યુમ્ન હતો; કારણ કે દુર્યોધનની દૃષ્ટિએ ભીમ જ તેનો સૌથી મોટો પ્રતિસ્પર્ધી હતો. આમ તે ભીષ્મ અને ભીમની તુલના કરે છે, જે બંને પક્ષોનાં સાચાં પ્રતીક બની જાય છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકોમાં બંને પક્ષના યોદ્ધાઓનું વર્ણન કર્યા પછી દુર્યોધન અહીં બંને સેનાઓની તુલનાત્મક સમીક્ષા કરે છે. આગલા શ્લોકમાં તે બધા યોદ્ધાઓને ભીષ્મની રક્ષા કરવાનો આદેશ આપે છે.

જીવન-બોધ

જેના મનમાં અધર્મ હોય છે, તેનો ગર્વ અને ભય સાથે સાથે ચાલે છે. માત્ર સંખ્યા અને સાધનો નહીં, પણ નેતૃત્વની નિષ્ઠા અને હેતુની પવિત્રતા જ કોઈ પણ સમૂહની સાચી શક્તિ છે.

મુખ્ય શબ્દો

પર્યાપ્ત / અપર્યાપ્ત: પૂરતું / અપૂરતું; અથવા મર્યાદિત / અમર્યાદિત
ભીષ્માભિરક્ષિત: ભીષ્મ દ્વારા ચારે બાજુથી સુરક્ષિત
ભીમ: પાંડુપુત્ર ભીમસેન, મહાબળવાન, દુર્યોધનનો મુખ્ય પ્રતિસ્પર્ધી