શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 19

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: સંજય

સંસ્કૃત શ્લોક

स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलोऽभ्यनुनादयन् (or लोव्यनु) ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat .
nabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulo.abhyanunādayan (lo vyanu)॥

અર્થ

તે ભયંકર ઘોષે આકાશ અને પૃથ્વીને ગુંજાવતાં ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોનાં હૃદય ચીરી નાખ્યાં.

શબ્દાર્થ

सः – તે
घोषः – અવાજ, ગર્જના
धार्तराष्ट्राणाम् – ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો (અને તેમના પક્ષ)નાં
हृदयानि – હૃદયોને
व्यदारयत् – ચીરી નાખ્યાં
नभः – આકાશને
च – અને
पृथिवीम् – પૃથ્વીને
च एव – અને પણ
तुमुलः – પ્રચંડ
व्यनुनादयन् – પ્રતિધ્વનિત કરતો, ગુંજાવતો

અન્વય

सः तुमुलः घोषः नभः च पृथिवीं च एव व्यनुनादयन् धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।

સમજૂતી

પાંડવ પક્ષના શંખનાદની અસર સંજય એક જ વાક્યમાં અત્યંત સજીવ રીતે વર્ણવે છે: તે ધ્વનિ આકાશ અને પૃથ્વીમાં ગુંજી ઊઠ્યો અને તેણે કૌરવોનાં હૃદય જાણે ચીરી નાખ્યાં. કૌરવોનાં વાદ્યોની તો કોઈ અસર વર્ણવી નહોતી, પણ પાંડવોના શંખોએ શત્રુનું મનોબળ હચમચાવી દીધું.

પ્રશ્ન થાય કે અગિયાર અક્ષૌહિણી સેનાવાળા પક્ષનાં હૃદય સાત અક્ષૌહિણી સેનાના શંખનાદથી કેમ કંપી ઊઠ્યાં? તેનો ઉત્તર અંતઃકરણમાં છે. કૌરવો જાણતા હતા કે તેમણે દ્રૌપદીનું અપમાન કર્યું, કપટથી રાજ્ય છીનવ્યું, લાક્ષાગૃહમાં પાંડવોને બાળવાનો પ્રયાસ કર્યો અને પાંચ ગામ આપવાનો પણ ઇનકાર કર્યો. અધર્મના આ ભારે તેમના મનને અંદરથી પોલું કરી નાખ્યું હતું. આવા મન પર ધર્મપક્ષનો એક પડકાર પણ વજ્રની જેમ પડે છે.

'ધાર્તરાષ્ટ્રાણામ્' — ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોનાં — શબ્દનો ઉપયોગ સંજય જાણીજોઈને કરે છે, જેથી રાજા સમજી લે કે જેમનાં હૃદય ચિરાયાં, તે તેમના જ પુત્રો છે. આ આવનારા વિનાશનો પૂર્વસંકેત પણ છે.

બીજી બાજુ, પાંડવોના શંખનાદમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનો પાંચજન્ય પણ હતો. જ્યાં સ્વયં ભગવાન હોય, ત્યાંના ઉદ્ઘોષમાં એવી શક્તિ હોય છે જે માત્ર કાનને નહીં, સીધી હૃદયને સ્પર્શે છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 14-18 માં પાંડવ પક્ષના શંખનાદનું વર્ણન થયું; અહીં તેની કૌરવો પરની અસર બતાવી છે. આગલા શ્લોકથી કથાનું કેન્દ્ર અર્જુન તરફ વળે છે, જે ધનુષ્ય ઉપાડીને શ્રીકૃષ્ણને કંઈક કહેવા તત્પર થાય છે.

જીવન-બોધ

દોષી અંતઃકરણ બહારથી શક્તિશાળી દેખાતું હોય તોય અંદરથી ભયભીત રહે છે. નિર્મળ મન અને ધર્મયુક્ત આચરણ જ એવું કવચ છે જેને કોઈ ભય ભેદી શકતો નથી.

મુખ્ય શબ્દો

ધાર્તરાષ્ટ્ર: ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો અને તેમનો પક્ષ
ઘોષ: ગંભીર ધ્વનિ, ઉદ્ઘોષ
વ્યનુનાદયન્: ચારે બાજુ પ્રતિધ્વનિ ઉત્પન્ન કરતો