શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 1, શ્લોક 46

અધ્યાય 1 – અર્જુનવિષાદયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yadi māmapratīkāramaśastraṃ śastrapāṇayaḥ .
dhārtarāṣṭrā raṇe hanyustanme kṣemataraṃ bhavet ॥

અર્થ

જો મને — શસ્ત્રરહિત અને પ્રતિકાર ન કરનારને — હાથમાં શસ્ત્ર લઈને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો રણમાં મારી નાખે, તો તે પણ મારા માટે વધુ કલ્યાણકારી થશે.

શબ્દાર્થ

यदि – જો
माम् – મને
अप्रतीकारम् – પ્રતિકાર ન કરનારને
अशस्त्रम् – શસ્ત્રરહિતને
शस्त्रपाणयः – હાથમાં શસ્ત્ર લીધેલા
धार्तराष्ट्राः – ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો
रणे – યુદ્ધમાં
हन्युः – મારી નાખે
तत् – તે
मे – મારા માટે
क्षेमतरम् – વધુ કલ્યાણકારી
भवेत् – થશે

અન્વય

यदि शस्त्रपाणयः धार्तराष्ट्राः अप्रतीकारम् अशस्त्रं मां रणे हन्युः, तत् मे क्षेमतरं भवेत् ।

સમજૂતી

આ અર્જુનના વિષાદનું ચરમબિંદુ છે અને પ્રથમ અધ્યાયમાં તેમનું અંતિમ કથન. તેઓ જાહેર કરે છે કે જો કૌરવો તેમને નિઃશસ્ત્ર અને પ્રતિકાર વિના મારી નાખે, તો તે પણ તેમના માટે 'ક્ષેમતર' — વધુ કલ્યાણકારી — થશે. અર્જુન હવે મારવાને બદલે મરવાનું પસંદ કરે છે.

'ક્ષેમતર' શબ્દ ધ્યાન આપવા જેવો છે. અર્જુન અહીં પોતાની સલામતી કે કલ્યાણની વાત કરે છે. તેમને લાગે છે કે સ્વજનોને મારીને જીવતા રહેવા કરતાં પોતે મરી જવું સારું, કારણ કે તેનાથી તેઓ પાપથી બચી જશે. આ એક પ્રકારનું નૈતિક આત્મસંરક્ષણ છે — પોતાના આત્માને પાપના કલંકથી બચાવવાનો પ્રયાસ.

ઉપરથી આ અહિંસા અને ત્યાગનો ઉચ્ચ આદર્શ લાગે છે. પરંતુ પરંપરાગત ભાષ્યકારો સ્પષ્ટ કરે છે કે આ અહિંસા નહીં, પણ મોહજનિત પલાયન છે. સાચી અહિંસા રાગ-દ્વેષથી મુક્ત મનમાંથી જન્મે છે, પોતાનાઓ પ્રત્યેની આસક્તિમાંથી નહીં. અને એક ક્ષત્રિય યોદ્ધો, જેના પર લાખો લોકોના ન્યાય અને સુરક્ષાની જવાબદારી છે, જો રણભૂમિમાં શસ્ત્ર હેઠાં મૂકે, તો તે અધર્મને ખુલ્લી છૂટ આપી દેશે. તેનો 'ત્યાગ' ખરેખર એ બધા સાથે વિશ્વાસઘાત ગણાશે જે તેના પર આધાર રાખે છે.

ધ્યાન આપો કે અર્જુન અહીં પણ 'મે' — 'મારા માટે' — કહે છે. તેમની આખી દલીલ પોતાનાં પાપ-પુણ્ય, પોતાનાં સુખ-દુઃખની આસપાસ ફરે છે. ગીતાનો ઉપદેશ તેમને આ જ 'હું' અને 'મારું'થી ઉપર ઉઠાવીને કર્તવ્યની વ્યાપક ભૂમિ પર લઈ જશે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકના પશ્ચાત્તાપ પછી અર્જુન અહીં પોતાનો અંતિમ નિર્ણય સંભળાવે છે. આ પ્રથમ અધ્યાયમાં અર્જુનનું અંતિમ કથન છે; આગલા શ્લોકમાં સંજય જણાવે છે કે અર્જુન ધનુષ્ય-બાણ ત્યજીને રથમાં બેસી ગયા.

જીવન-બોધ

ક્યારેક કઠિન કર્તવ્યથી બચવા માટે મન 'ત્યાગ' અને 'અહિંસા' જેવા ઊંચા આદર્શોનો આશરો લે છે. તપાસવું જરૂરી છે કે આપણો નિર્ણય સાચા વિવેકમાંથી જન્મ્યો છે કે માત્ર પીડાથી બચવાની ઇચ્છામાંથી.

મુખ્ય શબ્દો

અપ્રતીકાર: પ્રતિકાર કે બચાવ ન કરનાર
અશસ્ત્ર: શસ્ત્રરહિત, નિઃશસ્ત્ર
ક્ષેમતર: વધુ કલ્યાણકારી, વધુ સુરક્ષિત