ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 39

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।
त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

etanme saṃśayaṃ kṛṣṇa chettumarhasyaśeṣataḥ .
tvadanyaḥ saṃśayasyāsya chettā na hyupapadyate ॥

અર્થ

હે કૃષ્ણ! મારા આ સંશયને પૂર્ણપણે કાપવા (દૂર કરવા) આપ જ સમર્થ છો; કારણ કે આપના સિવાય આ સંશયને દૂર કરનાર બીજું કોઈ મળી શકે તેમ નથી.

શબ્દાર્થ

  • एतत् – આ
  • मे – મારા
  • संशयम् – સંશયને
  • कृष्ण – હે કૃષ્ણ
  • छेत्तुम् – કાપવા, દૂર કરવા
  • अर्हसि – યોગ્ય છો, સમર્થ છો
  • अशेषतः – પૂર્ણપણે
  • त्वत् – આપનાથી
  • अन्यः – બીજો
  • संशयस्य – સંશયનો
  • अस्य – આ
  • छेत्ता – કાપનાર, દૂર કરનાર
  • न – નહીં
  • हि – કારણ કે
  • उपपद्यते – શક્ય છે, મળે છે

અન્વય

कृष्ण, मे एतं संशयम् अशेषतः छेत्तुम् अर्हसि; हि त्वत् अन्यः अस्य संशयस्य छेत्ता न उपपद्यते ।

સમજૂતી

પોતાનો પ્રશ્ન પૂરો કરતાં અર્જુન ભગવાનને નમ્ર પ્રાર્થના કરે છે — આ સંશયને આપ સંપૂર્ણ કાપી નાખો, કારણ કે આપના સિવાય આ બીજું કોઈ કરી શકે તેમ નથી.

‘છેત્તુમ્’ — કાપવું — શબ્દ ધ્યાન આપવા જેવો છે. ગીતામાં સંશયને એક એવી ગાંઠ કે બંધન તરીકે જોવામાં આવ્યો છે જેને જ્ઞાનની તલવારથી કાપવાની હોય છે (4.42). સંશય સાધકને નિષ્ક્રિય અને દ્વિધાગ્રસ્ત બનાવે છે; તેને મૂળથી કાપ્યા વિના આગળ વધવું કઠિન છે. ‘અશેષતઃ’ — પૂર્ણપણે — અર્જુન ઇચ્છે છે કે કોઈ પણ શંકા બાકી ન રહે.

અર્જુન કહે છે — ‘ત્વદન્યઃ સંશયસ્યાસ્ય છેત્તા ન હ્યુપપદ્યતે’ — આપના સિવાય કોઈ આ સંશય કાપનાર નથી. આ માત્ર શ્રદ્ધાનું કથન નથી, એક તર્કપૂર્ણ વાત પણ છે. પ્રશ્ન મૃત્યુ પછીની ગતિનો છે, જે પ્રત્યક્ષ અનુભવથી પર છે. ઋષિ-મુનિઓ કે દેવતાઓ પણ તેને સંપૂર્ણ જાણતા નથી; માત્ર સર્વજ્ઞ પરમેશ્વર જ, જે ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્યના સર્વ જીવોની ગતિ જાણે છે, તેનો નિશ્ચિત ઉત્તર આપી શકે. આચાર્ય શંકર કહે છે — કોઈ ઋષિ કે દેવતા પણ આપનાથી વધુ સારી રીતે આ સંશય કાપી શકે નહીં.

આ શ્લોક આપણને શીખવે છે કે જીવનના ઊંડા પ્રશ્નોના ઉત્તર માટે સાચા સ્રોત તરફ વળવું જોઈએ — શાસ્ત્ર, સદ્ગુરુ અને પરમાત્મા. આગળના શ્લોકથી ભગવાનનો વિસ્તૃત, આશ્વાસનભર્યો ઉત્તર શરૂ થાય છે.

સંદર્ભ

6.37–38માં અર્જુને અધૂરા યોગીની ગતિ વિશે પોતાની આશંકા મૂકી; અહીં તે ભગવાનને તે દૂર કરવા પ્રાર્થના કરે છે. 6.40થી ભગવાન ઉત્તર આપે છે કે કલ્યાણકારી કર્મ કરનારની ક્યારેય દુર્ગતિ થતી નથી.

જીવન-બોધ

મનના સંશયોને પાળતા ન રહો; તેમને યોગ્ય માર્ગદર્શક સમક્ષ નમ્રતાથી મૂકો. સાચા સ્રોત પાસેથી મળેલો સ્પષ્ટ ઉત્તર મનને હળવું કરીને આગળ વધવાની શક્તિ આપે છે.

મુખ્ય શબ્દો

સંશય
શંકા, દ્વિધા
છેત્તા
સંશય કાપનાર
અશેષતઃ
પૂર્ણપણે, કંઈ બાકી ન રહે

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક