ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 26

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yato yato niścarati manaścañcalamasthiram .
tatastato niyamyaitadātmanyeva vaśaṃ nayet ॥

અર્થ

આ ચંચળ અને અસ્થિર મન જે જે કારણ (વિષય)થી બહાર ભટકે છે, તે તે માંથી તેને રોકીને વારંવાર આત્મામાં જ વશ કરીને લગાડવું.

શબ્દાર્થ

  • यतः यतः – જે જે (વિષય કે કારણ)થી
  • निश्चरति – બહાર નીકળે છે, ભટકે છે
  • मनः – મન
  • चञ्चलम् – ચંચળ
  • अस्थिरम् – અસ્થિર
  • ततः ततः – તે તે માંથી
  • नियम्य – રોકીને
  • एतत् – આને
  • आत्मनि – આત્મામાં
  • एव – જ
  • वशम् – વશમાં
  • नयेत् – લાવે

અન્વય

चञ्चलम् अस्थिरं मनः यतः यतः निश्चरति, ततः ततः एतत् नियम्य आत्मनि एव वशं नयेत् ।

સમજૂતી

આ શ્લોક દરેક ધ્યાન કરનારની સૌથી સામાન્ય સમસ્યાનો ઉત્તર આપે છે — ‘હું બેસું છું, પણ મન ભાગી જાય છે.’ ભગવાન આ સમસ્યા છુપાવતા નથી; તેઓ સ્વીકારે છે કે મન ‘ચંચળ’ છે (સ્વભાવથી હલનારું) અને ‘અસ્થિર’ છે (ક્યાંય ન ટકનારું). આ વાસ્તવવાદી દૃષ્ટિ સાધકને નિરાશ થતાં બચાવે છે — મનનું ભટકવું નિષ્ફળતા નથી, તેનો સ્વભાવ છે.

તો ઉપાય શું? ‘યતો યતો નિશ્ચરતિ... તતસ્તતો નિયમ્ય’ — મન જ્યાં જ્યાં જાય, ત્યાં ત્યાંથી તેને પાછું લાવો. આ એક વારનું કામ નથી, વારંવારનો અભ્યાસ છે. મન સો વાર ભાગે તો સો વાર તેને શાંતિથી પાછું વાળો. જેમ મા બાળકને વારંવાર જોખમથી હટાવીને પોતાના ખોળામાં લાવે છે, ક્રોધ કર્યા વિના, તેમ સાધકે ધીરજ અને કોમળતાથી મનને પાછું વાળવાનું છે.

આ અભ્યાસનું એક સૂક્ષ્મ પાસું એ પણ છે કે ‘યતો યતઃ’ — મન કયા કારણે ભાગે છે, તેને ઓળખવું. આચાર્ય શંકર કહે છે કે મન શબ્દ વગેરે વિષયોના નિમિત્તે બહાર જાય છે; સાધકે એ વિષયોની અસારતા અને દોષોને વિવેકથી જોઈને, વૈરાગ્ય દ્વારા મનને પાછું આત્મામાં લાવવું. કઈ ચિંતા કે ઇચ્છા મનને વારંવાર ખેંચે છે તે આપણે ઓળખવા લાગીએ, ત્યારે તેનો ઉપાય પણ સ્પષ્ટ થવા લાગે છે.

લક્ષ્ય છે ‘આત્મન્યેવ વશં નયેત્’ — મનને આત્મામાં જ વશ કરવું. ધીમે ધીમે પાછા વાળવાનો આ અભ્યાસ એટલો સહજ થઈ જાય છે કે મનનું ભાગવું ઓછું થતું જાય છે. આ જ એ ‘અભ્યાસ’ છે જેની વાત ભગવાન આગળ 6.35માં કરશે.

સંદર્ભ

6.25માં મનને આત્મામાં સ્થિત કરવાની વાત થઈ; આ શ્લોક બતાવે છે કે મન ભટકે ત્યારે શું કરવું. આગળના શ્લોક (6.27)માં આ અભ્યાસથી મળતા ઉત્તમ સુખનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

ધ્યાનમાં મન ભટકે તો પોતાને ઠપકો ન આપો. ફક્ત શાંતિથી નોંધો કે મન ક્યાં ગયું, અને તેને કોમળતાથી પાછું લાવો. દરેક વાર પાછું વાળવું એ જ ધ્યાનની સાચી કસરત છે — જેમ વ્યાયામમાં દરેક વાર વજન ઉપાડવું.

મુખ્ય શબ્દો

ચંચળ
સ્વભાવથી હલતું-ડોલતું
અસ્થિર
ક્યાંય ન ટકતું
નિયમ્ય
રોકીને, પાછું વાળીને
વશ
નિયંત્રણ, અધિકાર

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક