શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 44

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।
जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hyavaśo.api saḥ .
jijñāsurapi yogasya śabdabrahmātivartate ॥

અર્થ

એ જ પૂર્વજન્મના અભ્યાસને કારણે તે ન ઇચ્છવા છતાં (લાચાર જેવો થઈને) યોગ તરફ ખેંચાઈ જાય છે. યોગનો માત્ર જિજ્ઞાસુ પણ વેદોક્ત સકામ કર્મો (શબ્દબ્રહ્મ)ના ફળનું અતિક્રમણ કરી જાય છે.

શબ્દાર્થ

पूर्वाभ्यासेन – પૂર્વજન્મના અભ્યાસથી
तेन – તે
एव – જ
ह्रियते – ખેંચાય છે
हि – નિશ્ચયથી
अवशः – લાચાર, ન ઇચ્છવા છતાં
अपि – પણ
सः – તે
जिज्ञासुः – જાણવાની ઇચ્છાવાળો
योगस्य – યોગનો
शब्दब्रह्म – વેદ (ના સકામ કર્મકાંડ)ને
अतिवर्तते – પાર કરી જાય છે, અતિક્રમણ કરે છે

અન્વય

तेन एव पूर्वाभ्यासेन सः अवशः अपि हि ह्रियते; योगस्य जिज्ञासुः अपि शब्दब्रह्म अतिवर्तते ।

સમજૂતી

આ શ્લોક સંસ્કારોની અદ્ભુત શક્તિનું વર્ણન કરે છે. ભગવાન કહે છે કે ગયા જન્મનો યોગાભ્યાસ એટલો શક્તિશાળી હોય છે કે તે સાધકને ‘અવશ’ હોવા છતાં — એટલે કે ન ઇચ્છવા છતાં — યોગ તરફ ખેંચી લે છે.

ક્યારેક નવા જન્મમાં વ્યક્તિ સાંસારિક બાબતોમાં ગૂંચવાઈ જાય છે, કે પરિસ્થિતિ તેને બીજી દિશામાં લઈ જાય છે. તોપણ, અંદરથી એક અદૃશ્ય ખેંચાણ તેને સત્સંગ, શાસ્ત્ર કે ધ્યાન તરફ લઈ આવે છે. જેમ ચુંબક લોખંડને ખેંચે છે, તેમ પૂર્વ સંસ્કારો તેને તેની મૂળ યાત્રા પર પાછો લઈ આવે છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે જો વચ્ચે કોઈ બળવાન અધર્મ-કર્મ અવરોધ ન કરે, તો યોગાભ્યાસનો સંસ્કાર તેને નિશ્ચિત રીતે યોગ તરફ લઈ જાય છે; તેનો સંસ્કાર ક્યારેય નષ્ટ થતો નથી.

શ્લોકનો બીજો ભાગ વધુ મહત્ત્વનો છે — ‘જિજ્ઞાસુરપિ યોગસ્ય શબ્દબ્રહ્માતિવર્તતે’. જે માત્ર યોગનો જિજ્ઞાસુ છે, જેણે હજુ માત્ર જાણવાની ઇચ્છા પ્રગટ કરી છે, તે પણ ‘શબ્દબ્રહ્મ’ને પાર કરી જાય છે. ‘શબ્દબ્રહ્મ’ અહીં વેદોના એ કર્મકાંડ ભાગને દર્શાવે છે જે સ્વર્ગ વગેરે ફળ આપનારાં સકામ કર્મોનું વિધાન કરે છે. એટલે કે યોગનો માત્ર સાચો જિજ્ઞાસુ હોવું પણ સ્વર્ગપ્રાપ્તિ માટે કરેલા અનેક કર્મકાંડો કરતાં વધુ મૂલ્યવાન છે.

તો જે યોગનો પૂરો અભ્યાસ કરે છે, તેના મહિમાની તો વાત જ શી! આ શ્લોક સાધકના મનમાંથી નિષ્ફળતાનો ડર સંપૂર્ણ મિટાવી દે છે.

સંદર્ભ

6.43માં કહ્યું કે યોગભ્રષ્ટ ફરી પૂર્વ બુદ્ધિ પામે છે; આ શ્લોક એ સંસ્કારોની ખેંચનારી શક્તિ બતાવે છે. આગળનો શ્લોક (6.45) કહે છે કે અનેક જન્મોના પ્રયત્નથી તે અંતે પરમ ગતિ પામે છે.

જીવન-બોધ

સાચી જિજ્ઞાસાનું પણ મોટું મૂલ્ય છે. જો તમારા મનમાં સત્ય જાણવાની ઇચ્છા છે, તો તેને પોષો — આ ઇચ્છા પોતે એક બીજ છે જે સમય આવ્યે વૃક્ષ બનશે. આજના સારા અભ્યાસ કાલે તમને સાચી દિશામાં ખેંચશે.

મુખ્ય શબ્દો

પૂર્વાભ્યાસ: ગયા જન્મનો અભ્યાસ અને સંસ્કાર
અવશ: લાચાર, પોતાની ઇચ્છા ન હોવા છતાં
જિજ્ઞાસુ: જાણવાની ઇચ્છા રાખનાર
શબ્દબ્રહ્મ: વેદ, ખાસ કરીને સકામ કર્મકાંડનો ભાગ