શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 23

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् ।
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

taṃ vidyād duḥkhasaṃyogaviyogaṃ yogasaṃjñitam .
sa niścayena yoktavyo yogo.anirviṇṇacetasā ॥

અર્થ

દુઃખના સંયોગથી વિયોગ (સંબંધ-વિચ્છેદ)ની એ અવસ્થાને જ ‘યોગ’ નામથી જાણવી. એ યોગનો અભ્યાસ દૃઢ નિશ્ચય સાથે અને કંટાળ્યા વિના, ઉત્સાહી મનથી કરવો જોઈએ.

શબ્દાર્થ

तम् – તેને
विद्यात् – જાણવો જોઈએ
दुःखसंयोगवियोगम् – દુઃખના સંયોગથી વિયોગ
योगसंज्ञितम् – યોગ નામથી ઓળખાતો
सः – તે
निश्चयेन – દૃઢ નિશ્ચયથી
योक्तव्यः – અભ્યાસ કરવો જોઈએ
योगः – યોગ
अनिर्विण्णचेतसा – કંટાળ્યા વિના, અખિન્ન ચિત્તથી

અન્વય

तं दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितं विद्यात्; सः योगः निश्चयेन अनिर्विण्णचेतसा योक्तव्यः ।

સમજૂતી

6.20થી શરૂ થયેલું લાંબું વાક્ય અહીં પૂરું થાય છે. ભગવાન કહે છે — હમણાં જે અવસ્થાનું વર્ણન કર્યું, તેને ‘યોગ’ જાણ. અને પછી તેઓ યોગની એક અદ્ભુત વ્યાખ્યા આપે છે — ‘દુઃખસંયોગવિયોગં યોગસંજ્ઞિતમ્’ — દુઃખ સાથેના સંયોગથી વિયોગનું નામ યોગ છે.

આ વ્યાખ્યા શબ્દોની સુંદર રમત છે. ‘યોગ’નો સામાન્ય અર્થ છે ‘જોડાવું’; પણ અહીં ભગવાન કહે છે કે યોગ ખરેખર એક ‘વિયોગ’ છે — દુઃખ સાથેના આપણા જોડાણનું તૂટવું. આપણે આત્મા છીએ, પણ આપણે પોતાને શરીર-મન સાથે જોડી દીધા છે, અને એ જોડાણથી તેમના દુઃખને આપણું દુઃખ માની લઈએ છીએ. આ ખોટો સંયોગ તૂટે છે ત્યારે દુઃખનો આપણા પર અધિકાર સમાપ્ત થાય છે. આ રીતે યોગ એકસાથે બે કામ કરે છે — પરમાત્મા સાથે જોડે છે અને દુઃખથી તોડે છે.

પછી ભગવાન ખૂબ વ્યાવહારિક સૂચના આપે છે — ‘સ નિશ્ચયેન યોક્તવ્યો યોગોઽનિર્વિણ્ણચેતસા’ — આ યોગનો અભ્યાસ દૃઢ નિશ્ચય અને અખિન્ન મનથી કરો. ‘નિશ્ચય’ એટલે એવો દૃઢ વિશ્વાસ કે આ માર્ગ સાચો છે અને લક્ષ્ય અવશ્ય મળશે. ‘અનિર્વિણ્ણ’ એટલે કંટાળા, થાક કે નિરાશા વિના. પરંપરાગત ટીકાકારો (જેમ કે મધુસૂદન સરસ્વતી) એક પ્રસિદ્ધ દૃષ્ટાંત આપે છે — એક પક્ષીએ સમુદ્ર દ્વારા તણાઈ ગયેલાં પોતાનાં ઈંડાં પાછાં મેળવવા ચાંચથી સમુદ્ર ઉલેચવાનો સંકલ્પ કર્યો; તેની અટૂટ લગન જોઈને ગરુડે તેની સહાય કરી. તે જ રીતે સાધકની અટૂટ લગન ભગવાનની કૃપાને આકર્ષે છે.

આ શ્લોક દરેક સાધક માટે મહત્ત્વનો છે, કારણ કે ધ્યાનમાં પ્રગતિ ધીમી હોય છે અને નિરાશા સહેલાઈથી આવે છે. ભગવાનનો સંદેશ છે — પરિણામ જલદી ન દેખાય તોપણ હાર ન માનો.

સંદર્ભ

6.20–22માં યોગની પરમ અવસ્થાનાં લક્ષણો કહ્યાં; આ શ્લોક તેમને ‘યોગ’ની વ્યાખ્યામાં સમેટે છે અને અભ્યાસ માટે ધીરજ અને નિશ્ચયનો ઉપદેશ આપે છે. આગળના શ્લોકો (6.24–26)માં ભગવાન ધ્યાનની આંતરિક પ્રક્રિયા — કામનાઓનો ત્યાગ અને મનને ધીમે ધીમે આત્મામાં સ્થિર કરવું — ફરી સમજાવે છે.

જીવન-બોધ

કોઈ પણ સારા અભ્યાસનું ફળ તરત મળતું નથી. ધ્યાન, આરોગ્ય કે ચારિત્ર્યઘડતર — બધામાં ‘નિશ્ચય’ અને ‘કંટાળ્યા વિના લાગ્યા રહેવું’ એ જ સફળતાની ચાવી છે. મન કહે ‘કંઈ થતું નથી’, ત્યારે પણ અભ્યાસ ન છોડો.

મુખ્ય શબ્દો

દુઃખસંયોગવિયોગ: દુઃખ સાથેના સંબંધનું તૂટવું — યોગની વ્યાખ્યા
નિશ્ચય: દૃઢ વિશ્વાસ અને સંકલ્પ
અનિર્વિણ્ણચેતા: કંટાળા અને નિરાશાથી રહિત મનવાળો