ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 33

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

अर्जुन उवाच ।
योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।
एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

arjuna uvāca .
yo.ayaṃ yogastvayā proktaḥ sāmyena madhusūdana .
etasyāhaṃ na paśyāmi cañcalatvātsthitiṃ sthirām ॥

અર્થ

અર્જુન બોલ્યો — હે મધુસૂદન! આપે સમતા રૂપે જે આ યોગ કહ્યો, મનની ચંચળતાને કારણે હું તેની સ્થિર સ્થિતિ જોઈ શકતો નથી.

શબ્દાર્થ

  • यः – જે
  • अयम् – આ
  • योगः – યોગ
  • त्वया – આપના દ્વારા
  • प्रोक्तः – કહેવાયેલો
  • साम्येन – સમતા રૂપે
  • मधुसूदन – હે મધુ દૈત્યનો સંહાર કરનાર કૃષ્ણ
  • एतस्य – આની
  • अहम् – હું
  • न – નહીં
  • पश्यामि – જોઉં છું
  • चञ्चलत्वात् – ચંચળતાને કારણે
  • स्थितिम् – સ્થિતિને
  • स्थिराम् – સ્થિર

અન્વય

अर्जुनः उवाच — मधुसूदन, यः अयं साम्येन योगः त्वया प्रोक्तः, एतस्य स्थिरां स्थितिं चञ्चलत्वात् अहं न पश्यामि ।

સમજૂતી

ભગવાનનો ધ્યાનયોગ અને સમદર્શનનો ઉચ્ચ ઉપદેશ સાંભળીને અર્જુન એક અત્યંત પ્રામાણિક અને માનવીય પ્રશ્ન ઉઠાવે છે. તે કહે છે — આપે જે સમતા-યોગનું વર્ણન કર્યું તે ખૂબ સુંદર છે, પણ મને નથી લાગતું કે તે સ્થાયી રૂપે શક્ય છે. કારણ છે મનની ચંચળતા.

અર્જુનનો આ પ્રશ્ન દરેક સાધકનો પ્રશ્ન છે. આદર્શ સાંભળવો એક વાત છે, તેને જીવવો બીજી. સર્વમાં આત્મા જોવો, સુખ-દુઃખમાં સમ રહેવું, નિવાત દીવાની જેમ સ્થિર રહેવું — આ બધું સાંભળવામાં પ્રેરક છે, પણ જ્યારે આપણે ધ્યાનમાં બેસીએ કે જીવનની ઉથલપાથલમાં હોઈએ, ત્યારે મન આપણું એક પણ સાંભળતું નથી. અર્જુન પોતાની મુશ્કેલી છુપાવતો નથી, પરંતુ નમ્રતાથી ગુરુ સમક્ષ મૂકે છે — આ જ સાચા શિષ્યનું લક્ષણ છે.

અર્જુન અહીં ભગવાનને ‘મધુસૂદન’ કહે છે — મધુ નામના દૈત્યનો નાશ કરનાર. આ સંબોધનમાં એક સૂક્ષ્મ સંકેત છે: આપ જેણે આટલા મોટા દૈત્યને માર્યો, શું મારા મનરૂપી દૈત્યને વશ કરવાનો ઉપાય નહીં બતાવો? ‘સ્થિરાં સ્થિતિમ્’ — અર્જુનનો સંદેહ એ નથી કે સમતાનો ક્ષણિક અનુભવ થઈ શકે કે નહીં; તેનો સંદેહ એ છે કે તે સ્થાયી કેવી રીતે બને.

આચાર્ય શંકર કહે છે કે અર્જુન અહીં મનની ચંચળતાને સમતા-યોગની સ્થિરતામાં મુખ્ય અવરોધ બતાવે છે. આ પ્રશ્ન ભગવાનને આગળના શ્લોકોમાં અભ્યાસ અને વૈરાગ્યનો પ્રસિદ્ધ ઉપાય બતાવવાનો અવસર આપે છે.

સંદર્ભ

6.32 સુધી ભગવાને ધ્યાનયોગ અને સમદર્શનનો ઉપદેશ પૂરો કર્યો. અહીં અર્જુન પોતાનો સંદેહ પ્રગટ કરે છે, જે આગળના શ્લોક (6.34)માં વધુ વિસ્તારથી આવે છે — મન પવનની જેમ રોકવામાં કઠિન છે. ભગવાન તેનો ઉત્તર 6.35–36માં આપે છે.

જીવન-બોધ

આધ્યાત્મિક માર્ગ પર પોતાની મુશ્કેલીઓ સ્વીકારવામાં સંકોચ ન કરો. પ્રામાણિકપણે પ્રશ્ન પૂછવો, પોતાની નબળાઈ ઓળખવી — આ જ પ્રગતિની શરૂઆત છે. જે સમસ્યાને સ્વીકારે છે, તે જ તેનો ઉકેલ પામે છે.

મુખ્ય શબ્દો

સામ્ય યોગ
સમતા પર આધારિત યોગ
મધુસૂદન
મધુ દૈત્યના સંહારક — શ્રીકૃષ્ણ
ચંચળત્વ
મનની અસ્થિરતા, ચંચળતા

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક