શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 14

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।
मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

praśāntātmā vigatabhīrbrahmacārivrate sthitaḥ .
manaḥ saṃyamya maccitto yukta āsīta matparaḥ ॥

અર્થ

શાંત અંતઃકરણવાળો, ભયરહિત, બ્રહ્મચર્ય-વ્રતમાં સ્થિત થઈને, મનને સંયમમાં રાખીને, મારામાં ચિત્ત લગાડીને અને મને જ પરમ લક્ષ્ય માનીને યોગી સાવધાનીપૂર્વક ધ્યાનમાં બેસે.

શબ્દાર્થ

प्रशान्तात्मा – પૂર્ણ શાંત અંતઃકરણવાળો
विगतभीः – ભયથી રહિત
ब्रह्मचारिव्रते – બ્રહ્મચર્યના વ્રતમાં
स्थितः – સ્થિત થઈને
मनः – મનને
संयम्य – સંયમિત કરીને
मच्चित्तः – મારામાં ચિત્ત લગાડનાર
युक्तः – સાવધાન, યોગયુક્ત
आसीत – બેસે
मत्परः – મને જ પરમ લક્ષ્ય માનનાર

અન્વય

प्रशान्तात्मा विगतभीः ब्रह्मचारिव्रते स्थितः (सन्) मनः संयम्य मच्चित्तः मत्परः युक्तः आसीत ।

સમજૂતી

શરીરની મુદ્રા બતાવ્યા પછી ભગવાન હવે મનની અવસ્થા બતાવે છે, જે ધ્યાનનું વાસ્તવિક હૃદય છે. પહેલો ગુણ છે ‘પ્રશાંતાત્મા’ — અંતઃકરણ શાંત હોય. ધ્યાનમાં બેસતાં પહેલાં મનની ઉત્તેજના, ક્રોધ કે ઉથલપાથલ શાંત કરવી જરૂરી છે; થોડા ઊંડા શ્વાસ, પ્રાર્થના કે મંત્રજપ તેમાં સહાયક થાય છે.

બીજો ગુણ છે ‘વિગતભીઃ’ — ભયમુક્ત. ધ્યાનમાં મન અંદર ઊંડે ઊતરે ત્યારે ઘણી વાર અજાણ્યાનો ભય, એકલતાનો ભય કે શરીર સંબંધી ચિંતા ઊપસી આવે છે. ભય મનને ફરી બહાર ખેંચી લાવે છે. જેને ગુરુ, શાસ્ત્ર અને ભગવાન પર ભરોસો છે, તે આ ભયને પાર કરી જાય છે.

ત્રીજો ગુણ છે ‘બ્રહ્મચારિવ્રતે સ્થિતઃ’ — બ્રહ્મચર્યના વ્રતમાં સ્થિત. પરંપરાગત રીતે તેનો અર્થ ઇન્દ્રિયસંયમ, ખાસ કરીને કામવાસના પર નિયંત્રણ છે, જેથી ઊર્જાનો વ્યય ન થાય. ગૃહસ્થ માટે આચાર્યોએ તેનો અર્થ સંયમિત, મર્યાદિત જીવન લીધો છે. ‘બ્રહ્મચર્ય’ શબ્દનો ઊંડો અર્થ છે ‘બ્રહ્મમાં વિચરવું’ — મનને પરમ સત્ય તરફ ગતિશીલ રાખવું.

છેલ્લી અને સૌથી મહત્ત્વની વાત — ‘મચ્ચિત્તો મત્પરઃ’. અહીં ભગવાન ધ્યાનનું લક્ષ્ય સ્પષ્ટ કરે છે: મન મારામાં લાગે, હું જ પરમ લક્ષ્ય રહું. ગીતાનું ધ્યાન માત્ર મનને ખાલી કરવાની પદ્ધતિ નથી, ભગવાન પ્રત્યે સમર્પિત એકાગ્રતા છે. આચાર્ય રામાનુજ ભાર મૂકે છે કે ધ્યાનનો આશ્રય ભગવાન છે, અને તેમનામાં ચિત્ત લગાડવાથી જ મન સહજપણે વશ થાય છે, જેમ અગ્નિથી ધાતુનો મેલ બળી જાય છે. આચાર્ય શંકર ‘મત્પરઃ’નો અર્થ કરે છે — જેનો પરમ આશ્રય હું (પરમેશ્વર) છું.

આ રીતે 6.10–14 સુધી ધ્યાનનું સમગ્ર વિધાન છે: એકાંત, આસન, મુદ્રા, દૃષ્ટિ, મનની શાંતિ, નિર્ભયતા, સંયમ અને ભગવાનમાં ચિત્ત. આગળનો શ્લોક આ અભ્યાસનું ફળ બતાવે છે.

સંદર્ભ

6.13માં શરીરની મુદ્રા બતાવી; આ શ્લોક ધ્યાન સમયની આંતરિક અવસ્થા અને લક્ષ્ય (ભગવાન) બતાવીને વિધિ પૂર્ણ કરે છે. આગળના શ્લોક (6.15)માં આ અભ્યાસનું ફળ — નિર્વાણરૂપી પરમ શાંતિ — બતાવ્યું છે.

જીવન-બોધ

ધ્યાન માત્ર શરીરને બેસાડવું નથી, મનને કોઈ પવિત્ર લક્ષ્ય પર ટકાવવું છે. ભય અને બેચેની છોડીને, સંયમિત જીવન સાથે, તમારા ઇષ્ટ કે પરમ સત્યને કેન્દ્રમાં રાખીને બેસો. જીવનમાં પણ ઊંચું લક્ષ્ય મનને વિખેરાતું અટકાવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

વિગતભી: ભયથી રહિત
બ્રહ્મચારિવ્રત: ઇન્દ્રિયસંયમ અને મર્યાદિત જીવનનું વ્રત
મચ્ચિત્ત: ભગવાનમાં ચિત્ત લગાડનાર
મત્પર: ભગવાનને જ પરમ લક્ષ્ય માનનાર