ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 3

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।
योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ārurukṣormuneryogaṃ karma kāraṇamucyate .
yogārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇamucyate ॥

અર્થ

જે મુનિ યોગ પર આરૂઢ થવા ઇચ્છે છે, તેના માટે કર્મને સાધન કહ્યું છે; અને જ્યારે તે જ વ્યક્તિ યોગારૂઢ થાય છે, ત્યારે તેના માટે શમ (મનની શાંતિ, કર્મોથી ઉપરામતા)ને સાધન કહ્યું છે.

શબ્દાર્થ

  • आरुरुक्षोः – ચઢવાની ઇચ્છાવાળાનું
  • मुनेः – મુનિનું, મનનશીલ સાધકનું
  • योगम् – યોગ પર
  • कर्म – કર્મ
  • कारणम् – સાધન, કારણ
  • उच्यते – કહેવાય છે
  • योगारूढस्य – યોગમાં આરૂઢ થયેલાનું
  • तस्य – તેનું
  • एव – જ
  • शमः – શાંતિ, ઉપરામતા

અન્વય

योगम् आरुरुक्षोः मुनेः कर्म कारणम् उच्यते; योगारूढस्य तस्य एव शमः कारणम् उच्यते ।

સમજૂતી

આ શ્લોક સાધનાની બે અવસ્થાઓ સ્પષ્ટ કરે છે. ભગવાન યોગને એક ઊંચા પર્વત કે સીડી તરીકે વર્ણવે છે. જે સાધક હજુ ચઢાણ કરી રહ્યો છે (આરુરુક્ષુ), તેના માટે નિષ્કામ કર્મ જ સાધન છે. કર્મ કરતાં તેના મનનો મેલ ધોવાય છે, અહંકાર ઢીલો પડે છે અને ચિત્ત શુદ્ધ થાય છે. આ શુદ્ધિ વિના ધ્યાનમાં સ્થિરતા આવતી નથી.

જ્યારે સાધક શિખરે પહોંચે છે — યોગારૂઢ થાય છે — ત્યારે તેના માટે ‘શમ’ સાધન બને છે. શમ એટલે મનનું પૂર્ણ શાંત થવું, બાહ્ય કર્મો તરફથી સ્વાભાવિક ઉપરામતા. હવે તેને પોતાની શુદ્ધિ માટે કર્મની જરૂર રહેતી નથી; તે આત્મામાં સ્થિત રહીને શાંતિમાં ટકી રહે છે.

આચાર્ય શંકર આ શ્લોકને કર્મ અને સંન્યાસના ક્રમના પ્રમાણ તરીકે લે છે — પહેલાં ચિત્તશુદ્ધિ માટે કર્મ, પછી જ્ઞાનનિષ્ઠા માટે સર્વ કર્મોનો ઉપશમ. આચાર્ય રામાનુજ અહીં ‘યોગ’નો અર્થ આત્મસાક્ષાત્કારની ધ્યાનનિષ્ઠા કરે છે અને કહે છે કે ધ્યાનમાં સ્થિર થવા સુધી કર્મયોગ ચાલુ રહે, પછી શાંત ધ્યાન જ મુખ્ય સાધન બને. બંનેનો સંદેશ છે કે સાધના એક ક્રમિક વિકાસ છે.

યાદ રાખવા જેવું છે કે યોગારૂઢ વ્યક્તિ પણ લોકકલ્યાણ માટે કર્મ કરી શકે છે, પરંતુ તે કર્મો તેની શુદ્ધિનાં સાધન નહીં, તેની શાંતિની સહજ અભિવ્યક્તિ હોય છે.

સંદર્ભ

6.2માં કહ્યું કે સંકલ્પ-ત્યાગ વિના કોઈ યોગી થતો નથી. અહીં સાધનાનો ક્રમ સમજાવ્યો છે. આગળનો શ્લોક (6.4) કહેશે કે ‘યોગારૂઢ’ કોને કહેવાય.

જીવન-બોધ

દરેક વ્યક્તિની આધ્યાત્મિક યાત્રાનો પોતાનો પડાવ હોય છે. શરૂઆતમાં પ્રામાણિક નિઃસ્વાર્થ સેવા અને કર્તવ્યપાલન જ મોટું સાધન છે; શાંતિ પોતાના સમયે આવે છે. સીડીનાં પહેલાં પગથિયાં છોડીને સીધા શિખરે પહોંચવાની ઉતાવળ ન કરો.

મુખ્ય શબ્દો

આરુરુક્ષુ
યોગ પર ચઢવા ઇચ્છતો સાધક
યોગારૂઢ
જે યોગની ઊંચાઈએ સ્થિત થઈ ચૂક્યો છે
શમ
મનની શાંતિ, કર્મોથી સહજ ઉપરામતા
મુનિ
મનનશીલ સાધક

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક