ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 7

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।
शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

jitātmanaḥ praśāntasya paramātmā samāhitaḥ .
śītoṣṇasukhaduḥkheṣu tathā mānāpamānayoḥ ॥

અર્થ

જેણે પોતાનું મન જીતી લીધું છે અને જે પૂર્ણપણે શાંત છે, તેના માટે પરમાત્મા ઠંડી-ગરમી, સુખ-દુઃખ તથા માન-અપમાનમાં પણ સદા સમાહિત (સ્થિર, પ્રત્યક્ષ) રહે છે.

શબ્દાર્થ

  • जितात्मनः – જેણે મન જીત્યું છે તેનો
  • प्रशान्तस्य – પૂર્ણ શાંત પુરુષનો
  • परमात्मा – પરમાત્મા (અથવા પરમ આત્મા, અંતરાત્મા)
  • समाहितः – સ્થિર, એકાગ્ર, નિત્ય ઉપલબ્ધ
  • शीतोष्णसुखदुःखेषु – ઠંડી-ગરમી અને સુખ-દુઃખમાં
  • तथा – તથા, અને
  • मानापमानयोः – માન અને અપમાનમાં

અન્વય

जितात्मनः प्रशान्तस्य (पुरुषस्य) परमात्मा शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः समाहितः (भवति) ।

સમજૂતી

મનને મિત્ર બનાવવાનું ફળ શું? આ શ્લોકમાં ભગવાન કહે છે કે જિતાત્મા અને પ્રશાંત પુરુષની અંદર પરમાત્મા સદા સ્થિર રૂપે પ્રકાશિત રહે છે. તેના ચિત્તમાં પરમાત્માની અનુભૂતિ કોઈ ખાસ સમય કે સ્થળ પર આધારિત નથી; તે જીવનના બધા દ્વંદ્વો વચ્ચે પણ અચળ રહે છે.

ભગવાન ત્રણ પ્રકારનાં દ્વંદ્વ ગણાવે છે — ઠંડી-ગરમી (શરીરના સ્તરે), સુખ-દુઃખ (મનના સ્તરે), અને માન-અપમાન (સમાજ અને અહંકારના સ્તરે). સામાન્ય મનુષ્ય આ ત્રણેથી વારંવાર ડોલે છે. ઠંડી-ગરમીથી શરીર બેચેન થાય છે, સુખ-દુઃખથી મન ઊંચું-નીચું થાય છે, અને પ્રશંસા-નિંદાથી અહંકાર ફૂલે છે કે ઘવાય છે. જિતાત્મા આ બધાંને આવતી-જતી ઋતુઓની જેમ જુએ છે.

‘પરમાત્મા સમાહિતઃ’ની વ્યાખ્યા આચાર્યોએ બે રીતે કરી છે. આચાર્ય શંકર મુજબ એવા પુરુષનો આત્મા જ ‘પરમ’ અર્થાત્ સાક્ષાત્ પરમાત્મસ્વરૂપ બની જાય છે અને તે સદા સમાધિસ્થ રહે છે. આચાર્ય રામાનુજ ‘પરમાત્મા’ને ‘પરમ આત્મા’ — એટલે કે જીવનું શુદ્ધ સ્વરૂપ — માનીને કહે છે કે દ્વંદ્વો વચ્ચે પણ તેનું મન આત્મસ્વરૂપમાં એકાગ્ર રહે છે.

બંને દૃષ્ટિનો સાર એ છે કે બાહ્ય પરિસ્થિતિ બદલાતી રહે, પણ અંદરનું કેન્દ્ર બદલાતું નથી. આ જ સાચી સમાધિ છે જે આંખ ખુલ્લી હોય ત્યારે પણ ટકી રહે છે.

સંદર્ભ

6.5–6માં મન જીતવાની આવશ્યકતા બતાવી; આ શ્લોક તેના ફળનું વર્ણન કરે છે. આગળ 6.8–9માં યોગીની સમતા વધુ વિસ્તારથી — વસ્તુઓ પ્રત્યે અને વ્યક્તિઓ પ્રત્યે — બતાવી છે.

જીવન-બોધ

જીવનમાં ગરમી-ઠંડી, લાભ-હાનિ, પ્રશંસા-ટીકા આવતાં જ રહેશે. તેમને રોકવાં આપણા હાથમાં નથી, પરંતુ તેમનાથી પોતાની આંતરિક શાંતિ ડગવા ન દેવી એ અભ્યાસથી શક્ય છે. આગલી વાર કોઈની ટીકા સાંભળો ત્યારે એક ક્ષણ થોભીને અંદરના સ્થિર કેન્દ્રને યાદ કરો.

મુખ્ય શબ્દો

જિતાત્મા
મન-ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવનાર
પ્રશાંત
રાગ-દ્વેષ રહિત, પૂર્ણ શાંત
સમાહિત
એકાગ્ર, સ્થિર રૂપે સ્થિત
દ્વંદ્વ
વિરોધી જોડ — સુખ-દુઃખ, માન-અપમાન વગેરે

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક