શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 45

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।
अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

prayatnādyatamānastu yogī saṃśuddhakilbiṣaḥ .
anekajanmasaṃsiddhastato yāti parāṃ gatim ॥

અર્થ

પરંતુ પ્રયત્નપૂર્વક સાધના કરનાર યોગી પાપોથી પૂર્ણ શુદ્ધ થઈને, અનેક જન્મોના અભ્યાસથી સિદ્ધિ પામીને, ત્યારે પરમ ગતિ (મોક્ષ)ને પ્રાપ્ત થાય છે.

શબ્દાર્થ

प्रयत्नात् – પ્રયત્નપૂર્વક
यतमानः – પ્રયત્ન કરતો
तु – પરંતુ
योगी – યોગી
संशुद्धकिल्बिषः – પાપોથી પૂર્ણ શુદ્ધ થયેલો
अनेकजन्मसंसिद्धः – અનેક જન્મોમાં સિદ્ધ થયેલો
ततः – ત્યારે, ત્યાર પછી
याति – પ્રાપ્ત થાય છે
पराम् – પરમ
गतिम् – ગતિને

અન્વય

तु प्रयत्नात् यतमानः संशुद्धकिल्बिषः अनेकजन्मसंसिद्धः योगी ततः परां गतिं याति ।

સમજૂતી

યોગભ્રષ્ટની યાત્રાનું અંતિમ પરિણામ આ શ્લોકમાં કહ્યું છે. અર્જુનના પ્રશ્નનો પૂરો ઉત્તર હવે મળે છે — અધૂરો યોગી નષ્ટ થતો નથી; તે જન્મજન્માંતરમાં આગળ વધતાં અંતે પરમ ગતિ પામે છે.

‘પ્રયત્નાદ્યતમાનસ્તુ’ — ‘તુ’ (પરંતુ) શબ્દ એક વિરોધ બતાવે છે. અર્જુને ‘અયતિ’ (શિથિલ પ્રયત્નવાળા) સાધકની વાત કરી હતી; ભગવાન કહે છે કે નવા જન્મમાં એ જ સાધક હવે ‘પ્રયત્નપૂર્વક યતમાન’ — પૂરા ઉત્સાહથી પ્રયત્નશીલ — બને છે. ગઈ વખતની શિથિલતા હવે દૃઢતામાં બદલાઈ ગઈ છે.

‘સંશુદ્ધકિલ્બિષઃ’ — તેનાં સર્વ પાપ અને મેલ ધોવાઈ જાય છે. ‘અનેકજન્મસંસિદ્ધઃ’ — અનેક જન્મોમાં ધીમે ધીમે સંચિત થયેલી સાધના હવે પરિપક્વ થાય છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે અનેક જન્મોમાં થોડું થોડું કરીને એકત્ર કરેલા સંસ્કારોથી તે સિદ્ધ થાય છે અને પછી સમ્યક્ જ્ઞાન પામીને પરમ ગતિ પામે છે. આ ટીપે ટીપે ઘડો ભરવા જેવું છે; દરેક જન્મમાં થોડાં ટીપાં ઉમેરાય છે, અને અંતે ઘડો પૂરો ભરાય છે.

‘તતો યાતિ પરાં ગતિમ્’ — ત્યારે તે પરમ ગતિ, મોક્ષ,ને પામે છે. આ શ્લોક આધ્યાત્મિક જીવન માટે ઊંડું આશ્વાસન છે — કોઈ સાચો પ્રયાસ વ્યર્થ જતો નથી, અને દરેક સાધક અંતે લક્ષ્ય સુધી પહોંચે છે. સાથે જ તે એક પ્રેરણા પણ છે — આ જ જીવનમાં જેટલો વધુ પ્રયત્ન કરીશું, તેટલું લક્ષ્ય નજીક આવશે.

સંદર્ભ

6.40–44માં યોગભ્રષ્ટની ગતિનું ક્રમિક વર્ણન થયું; આ શ્લોક તેનું અંતિમ પરિણામ — પરમ ગતિ — બતાવે છે. આગળના શ્લોક (6.46)માં ભગવાન યોગીને તપસ્વી, જ્ઞાની અને કર્મી કરતાં શ્રેષ્ઠ કહીને અર્જુનને યોગી બનવાનો આદેશ આપે છે.

જીવન-બોધ

આધ્યાત્મિક લક્ષ્ય એક લાંબી યાત્રા છે, પણ દરેક પગલું તેને નજીક લાવે છે. ધીમી પ્રગતિથી નિરાશ ન થાઓ; ટીપે ટીપે સરોવર ભરાય. આજનો પ્રયત્ન જ કાલની સિદ્ધિ છે.

મુખ્ય શબ્દો

યતમાન: નિરંતર પ્રયત્નશીલ
સંશુદ્ધકિલ્બિષ: જેનાં પાપ પૂર્ણ ધોવાઈ ગયાં
અનેકજન્મસંસિદ્ધ: અનેક જન્મોની સાધનાથી સિદ્ધ
પરા ગતિ: પરમ ગતિ, મોક્ષ