ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 11

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiramāsanamātmanaḥ .
nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram ॥

અર્થ

શુદ્ધ અને પવિત્ર સ્થળે, જે ન બહુ ઊંચું હોય અને ન બહુ નીચું, એવું પોતાનું સ્થિર આસન સ્થાપીને — જેના પર ક્રમશઃ દર્ભ, મૃગચર્મ અને વસ્ત્ર પાથરેલાં હોય —

શબ્દાર્થ

  • शुचौ – શુદ્ધ, પવિત્ર
  • देशे – સ્થળમાં
  • प्रतिष्ठाप्य – સ્થાપીને
  • स्थिरम् – સ્થિર, ન હલે એવું
  • आसनम् – આસન, બેસવાનું સ્થાન
  • आत्मनः – પોતાનું
  • न – ન
  • अति उच्छ्रितम् – બહુ ઊંચું
  • अति नीचम् – બહુ નીચું
  • च – અને
  • चैलाजिनकुशोत्तरम् – દર્ભ, મૃગચર્મ અને વસ્ત્ર ક્રમથી પાથરેલું

અન્વય

शुचौ देशे न अति उच्छ्रितं न अति नीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् आत्मनः स्थिरम् आसनं प्रतिष्ठाप्य —

સમજૂતી

ધ્યાન માટે એકાંત અને આંતરિક તૈયારી બતાવ્યા પછી ભગવાન હવે સ્થળ અને આસનની ચર્ચા કરે છે. આ શ્લોક આગળના શ્લોક સાથે મળીને એક વાક્ય બને છે — ‘એવું આસન સ્થાપીને... તેના પર બેસીને યોગનો અભ્યાસ કરે.’

પહેલી વાત — ‘શુચૌ દેશે’, સ્થળ શુદ્ધ હોય. બાહ્ય સ્વચ્છતાની મન પર ઊંડી અસર પડે છે. ગંદું, અવ્યવસ્થિત, દુર્ગંધવાળું સ્થળ મનને પણ બેચેન કરે છે, જ્યારે સ્વચ્છ, શાંત અને પવિત્ર વાતાવરણ મનને સહજ રીતે અંદર તરફ લઈ જાય છે. આચાર્યોએ ‘શુચિ’માં કુદરતી પવિત્રતા (જેમ કે નદીકિનારો, દેવાલય) અને સફાઈથી ઊભી કરેલી પવિત્રતા — બંનેનો સમાવેશ કર્યો છે.

બીજી વાત — આસન ‘સ્થિર’ હોય. હલતું આસન શરીરને અસ્થિર કરે છે અને શરીરની અસ્થિરતા મનને અસ્થિર કરે છે. ત્રીજી વાત — આસન ‘ન બહુ ઊંચું, ન બહુ નીચું’ હોય. બહુ ઊંચા આસનથી પડવાનો ભય અને અગવડ રહે છે; બહુ નીચા આસન પર જમીનનો ભેજ, ઠંડક અને જીવજંતુની ખલેલ રહે છે.

ચોથી વાત — તેના પર ક્રમશઃ દર્ભ, તેના ઉપર મૃગચર્મ અને સૌથી ઉપર વસ્ત્ર પાથરવું. પ્રાચીન કાળમાં દર્ભ પવિત્ર અને જમીનનો ભેજ રોકનાર મનાતો, મૃગચર્મ હૂંફ આપતું અને વસ્ત્ર કોમળતા. આજે તેનો ભાવ એ લઈ શકાય કે આસન સ્વચ્છ, આરામદાયક, ઠંડી-ભેજથી રક્ષણ આપનારું અને માત્ર ધ્યાન માટે સમર્પિત હોય. આસનની સુવિધાનો હેતુ એટલો જ છે કે શરીર ધ્યાનમાં અવરોધ ન બને.

સંદર્ભ

6.10માં એકાંત અને આંતરિક તૈયારી બતાવી. આ શ્લોક સ્થળ અને આસનનું વર્ણન કરે છે અને આગળના શ્લોક (6.12) સાથે જોડાય છે, જ્યાં તે આસન પર બેસીને મનને એકાગ્ર કરવાની વાત છે.

જીવન-બોધ

ઘરમાં એક નાનો, સ્વચ્છ ખૂણો ધ્યાન કે પ્રાર્થના માટે નક્કી કરો અને ત્યાં માત્ર એ જ કામ કરો. સ્થિર, આરામદાયક આસન અને સ્વચ્છ વાતાવરણ મનને આપમેળે શાંત થવામાં મદદ કરે છે.

મુખ્ય શબ્દો

શુચિ દેશ
શુદ્ધ, પવિત્ર અને સ્વચ્છ સ્થળ
આસન
ધ્યાન માટે બેસવાનું સ્થાન
કુશ (દર્ભ)
પવિત્ર મનાતું ઘાસ
અજિન
મૃગચર્મ
ચૈલ
વસ્ત્ર

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક