શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 2

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।
न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yaṃ saṃnyāsamiti prāhuryogaṃ taṃ viddhi pāṇḍava .
na hyasaṃnyastasaṅkalpo yogī bhavati kaścana ॥

અર્થ

હે પાંડવ! જેને (શાસ્ત્રજ્ઞો) સંન્યાસ કહે છે, તેને જ તું યોગ જાણ; કારણ કે સંકલ્પોનો ત્યાગ કર્યા વિના કોઈ પણ વ્યક્તિ યોગી બનતી નથી.

શબ્દાર્થ

यम् – જેને
संन्यासम् – સંન્યાસ
इति – એમ
प्राहुः – કહે છે
योगम् – યોગ
तम् – તેને
विद्धि – જાણ
पाण्डव – હે પાંડુપુત્ર અર્જુન
न – નહીં
हि – કારણ કે
असंन्यस्तसङ्कल्पः – જેણે સંકલ્પોનો ત્યાગ કર્યો નથી
योगी – યોગી
भवति – થાય છે
कश्चन – કોઈ પણ

અન્વય

पाण्डव, यं संन्यासम् इति प्राहुः, तं योगं विद्धि; हि असंन्यस्तसङ्कल्पः कश्चन योगी न भवति ।

સમજૂતી

પહેલા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે ફળની આશા છોડીને કર્મ કરનાર સંન્યાસી પણ છે અને યોગી પણ. હવે તેઓ તેનું કારણ બતાવે છે. સંન્યાસ અને યોગ — બંનેનો સાર એક જ છે: ‘સંકલ્પ’નો ત્યાગ. સંકલ્પ એટલે મનની એ વૃત્તિ જે વારંવાર યોજનાઓ ઘડે છે — ‘આમ થાય તો મને સુખ મળશે’, ‘તેમ ન થાય તો હું દુઃખી થઈશ.’ આ સંકલ્પ જ કામનાઓનું બીજ છે.

સંન્યાસી બાહ્ય જીવનમાં બધું છોડે છે, પરંતુ તેનો વાસ્તવિક ત્યાગ ત્યારે જ પૂર્ણ થાય છે જ્યારે તે અંદરના સંકલ્પો છોડે. તે જ રીતે કર્મયોગી બહારથી કર્મ કરે છે, પણ ફળ-સંકલ્પનો ત્યાગ કરે છે. તેથી બંને માર્ગનું કેન્દ્રબિંદુ એક છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે અહીં કર્મયોગને સંન્યાસ સમાન કહીને તેની પ્રશંસા કરી છે, કારણ કે ફળ-સંકલ્પનો ત્યાગ બંનેમાં સમાન છે.

ભગવાનનું દૃઢ વચન છે — ‘કોઈ પણ’ વ્યક્તિ સંકલ્પ છોડ્યા વિના યોગી બની શકતી નથી. ધ્યાનમાં બેઠેલો માણસ પણ જો મનમાં યોજનાઓ અને ઇચ્છાઓ ઘડતો રહે, તો તે યોગમાં સ્થિત નથી. તેથી જ આગળના શ્લોકો (6.4, 6.24)માં ‘સર્વસંકલ્પસંન્યાસ’ પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.

આ રીતે આ શ્લોક બંને માર્ગ વચ્ચેના કહેવાતા વિરોધને દૂર કરે છે અને સાધકને સમજાવે છે કે સાધનાનું ખરું ક્ષેત્ર મન છે, બાહ્ય વેશ નહીં.

સંદર્ભ

6.1માં સંન્યાસની નવી વ્યાખ્યા આપી; આ શ્લોક તેને સંકલ્પ-ત્યાગના સિદ્ધાંતથી દૃઢ કરે છે. આગળના શ્લોક (6.3)માં ભગવાન કહેશે કે યોગ પર ચઢવા ઇચ્છનાર માટે કર્મ સાધન છે અને યોગારૂઢ માટે શમ (શાંતિ) સાધન છે.

જીવન-બોધ

મનની અસંખ્ય યોજનાઓ અને ‘આમ જ થવું જોઈએ’ એવી જીદ જ અશાંતિનું મૂળ છે. પ્રયત્ન પૂરો કરો, પરંતુ પરિણામ વિશે મનમાં કિલ્લા બાંધવાનું છોડી દો — સરળ શબ્દોમાં આ જ સંન્યાસ અને યોગ છે.

મુખ્ય શબ્દો

સંકલ્પ: કામના જન્માવનાર મનની યોજના કે ઇચ્છા-વિચાર
સંન્યાસ: ત્યાગ; અહીં ખાસ કરીને અંદરના સંકલ્પનો ત્યાગ
યોગ: સમત્વ અને પરમાત્મા સાથે જોડાવાની સાધના