શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6, શ્લોક 28

અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः ।
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogī vigatakalmaṣaḥ .
sukhena brahmasaṃsparśamatyantaṃ sukhamaśnute ॥

અર્થ

આ રીતે નિરંતર પોતાના મનને (પરમાત્મામાં) જોડતો પાપરહિત યોગી સહજપણે બ્રહ્મના સંસ્પર્શરૂપ અનંત સુખનો અનુભવ કરે છે.

શબ્દાર્થ

युञ्जन् – જોડતાં
एवम् – આ રીતે
सदा – નિરંતર
आत्मानम् – મનને
योगी – યોગી
विगतकल्मषः – પાપોથી રહિત થયેલો
सुखेन – સહજપણે, સુખપૂર્વક
ब्रह्मसंस्पर्शम् – બ્રહ્મના સ્પર્શથી ઉત્પન્ન
अत्यन्तम् – અનંત, પરમ
सुखम् – સુખને
अश्नुते – અનુભવે છે, ભોગવે છે

અન્વય

एवं सदा आत्मानं युञ्जन् विगतकल्मषः योगी सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शम् अत्यन्तं सुखम् अश्नुते ।

સમજૂતી

આ શ્લોક 6.15 જેવો જ શરૂ થાય છે — ‘યુઞ્જન્નેવં સદાત્માનમ્’ — પણ ત્યાં ફળ ‘શાંતિ’ કહ્યું હતું, અહીં ફળ ‘આનંદ’ કહ્યું છે. શાંતિ અને આનંદ એક જ અનુભવનાં બે પાસાં છે — એક નકારાત્મક દૃષ્ટિએ (સર્વ અશાંતિનો અભાવ), બીજું સકારાત્મક દૃષ્ટિએ (પૂર્ણ આનંદની હાજરી).

આ શ્લોકનો એક સુંદર શબ્દ છે ‘સુખેન’ — સહજપણે, મુશ્કેલી વિના. શરૂઆતમાં ધ્યાન કઠિન લાગે છે; મન વિરોધ કરે છે, શરીર બેચેન થાય છે. પરંતુ પાપ અને મેલ (કલ્મષ) ધોવાઈ જાય છે ત્યારે એ જ ધ્યાન સહજ અને આનંદમય બને છે. જે પહેલાં સંઘર્ષ હતો, તે હવે સ્વભાવ બને છે. આ અભ્યાસની પરિપક્વતાનું લક્ષણ છે.

બીજો અદ્ભુત શબ્દ છે ‘બ્રહ્મસંસ્પર્શ’ — બ્રહ્મનો સ્પર્શ. ઇન્દ્રિયોનાં સુખ વિષયોના સ્પર્શ (માત્રાસ્પર્શ, 2.14; 5.22)થી આવે છે અને દુઃખનું કારણ બને છે. તેનાથી વિપરીત, આ સુખ બ્રહ્મના સ્પર્શથી આવે છે — અનંત સાથેના સંપર્કનો આનંદ. આચાર્ય શંકર તેનો અર્થ કરે છે — પરબ્રહ્મના સંસ્પર્શથી થતું, ‘અત્યંત’ એટલે જેનો અંત નથી. આચાર્ય રામાનુજ મુજબ તે બ્રહ્મના અનુભવરૂપ સુખ છે, જે શુદ્ધ આત્મદર્શનથી મળે છે.

આ રીતે 6.27–28માં ધ્યાનયાત્રાનું શિખર છે — શાંત મન, નિર્મળ હૃદય, અને બ્રહ્મ સાથે સહજ સંપર્કનો અનંત આનંદ. હવે આગળના શ્લોકોમાં ભગવાન બતાવશે કે એવો યોગી સંસારને કેવી રીતે જુએ છે.

સંદર્ભ

6.27માં શાંત, નિર્મળ યોગીને ઉત્તમ સુખ મળવાનું કહ્યું; આ શ્લોક એ સુખને ‘બ્રહ્મસંસ્પર્શ’ કહીને તેની દિવ્યતા બતાવે છે. આગળના શ્લોકો (6.29–32)માં એવા યોગીની સમદૃષ્ટિ — સર્વ ભૂતોમાં આત્માનું દર્શન — બતાવી છે.

જીવન-બોધ

જે કામ આજે કઠિન લાગે છે, તે જ નિયમિત અભ્યાસથી કાલે સહજ અને આનંદમય બને છે. ધ્યાનમાં શરૂઆતના સંઘર્ષથી ગભરાશો નહીં; મનની શુદ્ધિ સાથે આનંદ આપમેળે પ્રગટ થશે.

મુખ્ય શબ્દો

વિગતકલ્મષ: પાપો અને મેલથી મુક્ત
બ્રહ્મસંસ્પર્શ: બ્રહ્મનો સ્પર્શ, બ્રહ્માનુભૂતિ
અત્યંત સુખ: અનંત આનંદ
સુખેન: સહજ રીતે, મુશ્કેલી વિના